Izgradnja saobraćajnica u Zaječaru i okolini u drugoj polovini 20. veka
Da li ste znali kako su izgledale saobraćajnice u Zaječaru i njegovoj okolini sredinom 20. veka i ko je sve gradio puteve? Ko je prvi put došao u Zaječar 1961. godine i kako je to izgledalo? Kada je napravljen magistralni put od Zaječara do Paraćina, a kada zacrtana putanja puta od Zaječara do Bora preko Nikoličeva? Koje godine je najviše puteva izgrađeno i rekonstruisano i šta je sve Zaječar imao osamdesetih godina 20. veka?
Početak druge polovine 20. veka je Zaječaru doneo velike promene. Nakon posleratnog privrednog, ekonomskog i demografskog razvoja on veoma brzo postaje privredno i kulturno središte čitave istočne Srbije. Sve veći broj fabika, trgovina i stanovništva u njemu imao je i sve veće svoje potrebe, a te iste potrebe zahtevale su i sve bržu i efikasniju razmenu proizvoda i brži prevoz putnika. Sa povećanjem broja teretnih i putničkih automobila dolazi do sve većeg razvoja drumskog saobraćaja, a sve veći razvoj ove vrste saobraćaja zahtevao je i modernizaciju puteva.
Po završetku Drugog svetskog rata stanje puteva u Zaječaru i njegovoj okolini moglo bi se opisati kao nezadovoljavajuće. Kolovozi tadašnjih državnih puteva na relacijama Niš-Zaječar-Negotin i Paraćin-Zaječar bili su sasvim dotrajali, a veze Zaječara sa okolnim seoskim naseljima bili su obični seoski putevi, većim delom godine neprohodni. Prevoz se obavljao stočnom zapregom, najčešće volovskim kolima, dok je teretnih i drugih automobila bilo veoma malo. A potrebe su bile veoma velike. Za sve veći broj gradskih stanovnika bilo je potrebno obezbediti veće količine hrane, ogreva, građevinskog materijala i drugih potrebnih proizvoda, dok je za sve veći broj fabrika bilo potrebno obezbediti dovoljno materijala za rad i veći broj radnika. Osim gradskih prevoznih sredstava, za prevoz materijala i robe morala su se angažovati zaprežna vozila poljoprivrednika iz okolnih mesta, a veoma često i radna snaga meštana za opravku puteva.
Većina puteva u to vreme opravljana je preko dobrovoljnih masovnih radnih akcija, pa se tako, počev od 1945. godine pa nadalje, dosta toga uradilo na poboljšanju i održavanju putne mreže prilikom povezivanja svih naselja u tadašnjem zaječarskom srezu. O razvoju lokalnog saobraćaja tih godina staralo se Povereništvo za lokalni saobraćaj pri Narodnom odboru sreza Zaječar, dok je transportne usluge vršio Saobraćajni centar pri gradskom narodnom odboru. Nešto kasnije brigu o putevima preuzela je Tehnička sekcija za puteve u Zaječaru, osnovana 1947. godine kao istureni organ Ministarstva saobraćaja tadašnje Narodne Republike Srbije, nakon nje Auto-remontno preduzeće formirano pri Gradskoj mašinskoj radionici, a od 1951. godine brigu o putevima vodilo je i Gradsko auto-remontno i transportno preduzeće „Zaječar“.
Usavršavanje motornih vozila i porast njihovog opterećenja uslovili su neophodnost prilagođavanja postojećih saobraćajnica novim zahtevima, dok su sve veći broj motornih vozila i sve veće njihove brzine uslovljavale sve bolje održavanje i učestalija renoviranja postojećih puteva. Prilikom vožnje na održavanim i dobro uređenim putevima, stručnjaci su u to vreme računali, dolazilo bi do značajnih ušteda i to: 10 odsto na gorivu, 10 odsto na gumama, 25 odsto na opravkama i amortizaciji vozila i 20 odsto pri angažovanju radne snage. Ta ušteda bi, u tadašnjoj Narodnoj Republici Srbiji iznosila čitavih 12 milijardi dinara, isto onoliko koliko bi iznosila i šteta od loših puteva u toku samo jedne godine.
Iako je broj motornih vozila bio u stalnom porastu, u okolini Zaječara su do 1954. godine bili renovirani samo osnovni putni pravci koji su vodili ka gradu, i to samo deonice puteva na pravcima: Zaječar-Rgotina, Zaječar-Vražogrnac, Zaječar-Metovnica-Bor (deonica do Zvezdana preko Kotlujevca), Zaječar-Lubnica i Zaječar-Veliki Izvor. Nedostatak sredstava i savremene mehanizacije uticali su na trajnost tih puteva, pa su kolovozi usled sve intenzivnijeg saobraćaja vrlo brzo propadali.
Početkom 1954. godine napravljena je i nova reorganizacija službe za održavanje i izgradnju puteva. Oržavanje puteva I i II reda postalo je glavni zadatak uprave novoformirane Tehničke sekcije za puteve u Zaječaru (kao organa Republičke uprave za puteve), o putevima III reda (sreskim putevima) brinula se uprava za puteve sreza, dok je održavanje puteva IV reda bilo povereno odboru zaječarske opštine. Zahvaljujući tim promenama i zajedničkim ulaganjima Tehničke sekcije, sreza i opštine, u periodu od 1956. do 1961. godine sanirani su skoro svi putevi I i II reda, izgrađeni su mnogi novi mostovi i rekonstruisano i uvaljano ukupno 597,104 km puteva. U istom periodu direkcija za puteve sreza, Sreska ustanova za puteve i zaječarska opština svojim zajedničkim snagama i sredstvima obnovili su i više puteva III i IV reda, na već postojećim putnim pravcima: Zaječar-Lasovo, Grliška reka-Lenovac i Zaječar-Veliki Izvor.
Počeci ozbiljnije modernizacije puteva u okolini Zaječara nastaju tek od polovine 1961. godine. Najpre su to bili probni radovi na manjim deonicama puta Niš-Zaječar-Kladovo (između naselja Vražogrnac i Rgotina), na deonici puta Zaječar-Negotin (preko naselja Salaš), na putu Zaječar-Bor (preko naselja Rgotina) i na putu Zaječar-Knjaževac. Pošto su probe uspele, već naredne 1962. godine, dolazi i do izgradnje novih deonica puta Zaječar – Knjaževac, kako bi se izbegao saobraćaj kroz naseljena mesta Grljan i Vratarnica i više prelaza preko železničke pruge. Uporedo se izgradnjom tih novih deonica radilo se i na osavremenjavanju njihove podloge i njihovom proširivanju.
Sve veći razvoj privrede i početak modernizacije puteva i putnih pravaca u ovom delu Srbije uticao je na to da Zaječar po prvi put, 7. juna 1961. godine, poseti i Josip Broz Tito, predsednik tadašnje Federativne Narodne Republike Jugoslavije. O njegovoj poseti u listu „Timok“ je ostalo zapisano: „Zaječar je dočekujući Predsednika Republike pružao izvanrednu sliku. Od ulaza u grad, gde je na velikom slavoluku pisalo „Druže Tito vaša poseta – naša najveća radost !“ i gde je kolona automobila stigla u 18,45 časova, pa do Trga oslobođenja, ulica Maršala Tita bila je pravi ćilim od ruža i raznobojnog cveća, oivičen oduševljenom masom građana. Stojeći u otvorenom automobilu, nasmejan i raspoložen, Tito je otpozdravljao na klicanje“. Nakon obavljenih razgovora u Narodnom odboru sreza predsednik Tito se sa članovima svoje pratnje odvezao kroz gust špalir naroda u Turistički hotel na Kraljevici, gde je u njegovu čast Narodni odbor opštine Zaječar priredio drugarsko veče.
Početkom 1962. godine, stupio je na snagu Osnovni zakon o javnim putevima u FNRJ i Zakon o preduzećima za puteve, sa kojim je došlo do ukidanja Tehničke sekcije i osnivanja preduzeća. Te iste (1962. g) u Zaječaru je osnovano i prvo Preduzeće za puteve, koje je od ukinute Tehničke sekcije za puteve preuzelo brigu o putevima I i II reda, dok se o putevima III reda brinula novoformirana Sreska ustanova za puteve u Zaječaru, koja je zamenila ukinutu Direkciju za puteve sreza zaječarskog. Udruženim sredstvima Preduzeća za puteve, Sreske ustanove za puteve i opštine zaječarske, započeta je i realizacija šireg programa modernizacije kolovoza puteva I i II reda, kao i zamena dotrajalih drvenih mostova stalnim objektima.
Prvih godina rada, Preduzeće za puteve „Zaječar“ je raspolagalo veoma skromnim sredstavima, opremom i kadrovskim potencijalom (u svom vlasništvu imalo je osam kamiona, jedan traktor, jednu prikolicu od tri tone, tri valjka i jednu samohodnu prskalicu za emulziju, a od kadrova samo dva inženjera, četiri tehničara i 200 polukvalihikovanih i kvalifikovanih radnika), dok je putna mreža koju je trebalo održavati bila duga više stotina kilometara i gotovo neprohodna za motorni saobaćaj. Jedino što je u to vreme moglo da obeća bolje efekte u cilju poboljšavanja tadašnjeg stanja puteva bio je stalni i nepresušni entuzijazam.
Iako se krenulo sa dosta entuzijazma, tih prvih godina rada, od ukupne dužine svih puteva I i II reda u celoj istočnoj Srbiji bilo je modernizovano samo 29 km, dok je preostalih 576 kilometara puteva i dalje ostalo sa starim, dotrajalim i tucaničkim kolovozom. Od tih modernih 29 kilometara, uređeno je 17 km puteva kroz naseljena mesta i 12 km puteva van naseljena mesta. Od prvih mostova koji su tih godina napravljeni isticali su se mostovi na Crnom Timoku u Gamzigradskoj banji (1959. g), na Belom Timoku kod Vratarnice (1962. g) i na Crnom Timoku u Kotlujevcu (1963. g).
Nakon otvaranja novog mosta u Kotlujevcu, u lokalnom listu „Timok“ 10. januara 1964. godine, ostalo je zabeleženo: „U prisustvu građana, u nedelju, 29. decembra prošle godine, svečano je pušten u rad novi most u Kotlujevcu. Time je, najzad, skinut s dnevnog reda problem koji je nekoliko godina razmatran na mnogim skupovima u Zaječaru. Novi most ima dužinu od 52 m, širinu kolovoza 4 m i sa obe strane po jedan metar pešačke staze. Nosivost mu je oko 20 tona. Za izgradnju mosta utrošeno je oko 10,5 miliona dinara iz budžeta Opštine i delom učešća građana Kotlujevca. Pored toga što će stanovnici naselja Kotlujevac imati bolju vezu sa gradom, most je značajan zato što će preko njega prelaziti priključak za budući auto-put Zaječar-Paraćin“.
Tih godina započeta je i šira akcija za obezbeđivanjem sredstava za izgradnju bolje veze Zaječara sa ostalim delovima Srbije. Najvažnija je svakako bila izgradnja putnog pravca koji je povezivao Zaječar sa auto-putem Beograd-Niš kod Paraćina na jednoj strani i graničnim prelazom prema Bugarskoj na uzvišenju Vrška čuka na drugoj strani (danas put I b reda sa oznakom broj 36), ali za njim ni malo nisu zaostajali ni putevi prema Boru (preko Selišta i Nikoličeva) i putevi prema Negotinu i Knjaževcu.
Izgradnja puta Paraćin-Zaječar započeta je 1963. godine, počevši iz pravca Paraćina (na relaciji Paraćin-Izvor), ali se zbog pomanjkanja sredstava njegova izgradnja sporo odvijala. Tek 1966. godine savladana je klisura reke Grze i prevoj Čestobrodica i puštena u saobraćaj deonica puta na relaciji Paraćin-Krivi vir, u dužini od 24 km. Od Krivog Vira se do Zaječara saobraćaj i dalje odvijao starim, sasvim dotrajalim, makadamskim putem preko Boljevca i Planinice.
Nakon više od godinu dana prekida nastavljeni su radovi na deonicama Zaječar-Krivi Vir i Bor-Selište, da bi krajem 1968. godine bio završen deo puta Paraćin-Selište i priključak puta od Selišta do Bora (danas državni put I b reda, broj 37). Dana 4. oktobra 1969. godine svečano je puštena u saobraćaj i kompletna deonica puta na relaciji Paraćin-Zaječar.
Iako je nova deonica puta od Zaječara do Bora preko Selišta bila napravljena i dalje se do ovog mesta moglo putovati i preko naselja Metovnica i Rgotina, ali se nije odustajalo ni od ideje da se najkraća deonica puta od Zaječara do Bora napravi i preko atara naselja Nikoličevo. Iako se po pisanju lista „Politika“ prvi projekat izgradnje ovog puta preko naselja Nikoličevo pominje još daleke 1949. godine, njegova projekcija je zvanično bila zacrtana tek 1967. godine. Iako je put, po pisanju te iste „Politike“, trebalo da bude završen još pre 50 godina, svečanost njegovog otvaranja upriličena je zvanično 14. avgusta 2008. godine (a nezvanično, više puta do tada).
U međuvremenu završeno je i ispravljanje deonica na putnim pravacima od Zaječara do Knjaževca, od Zaječara do Negotina i od Bora do Rgotine. Samodoprinosom stanovnika seoskih naselja i učešćem opštine, a na inicijativu građana, asfaltirani su i neki sporedniji putevi na relacijama: Zaječar-Veliki Izvor (1964/65. g), Zaječar-Lubnica (1966. g), a nešto kasnije i putevi Vražogrnac-Trnavac, Grliška reka-Grlište i Leskovac-Gornja Bela Reka. Tih godina su i pogranična naselja dobila uvaljane puteve i to na relaciji: Šipikovo-Mali Jasenovac-Gradskovo-Halovo-Veliki Izvor, sa krakom koji ovaj put povezuje sa naseljem Veliki Jasenovac. Delimično je bio urađen i put koji ga povezuje sa putem Gradskovo-Čokonjar-Trnavac, kao i most na Timoku kod Čokonjara.
Najveća izgradnja i rekonstrukcija puteva u Zaječaru i njegovoj okolini realizovana je 1967/68. godine, prilikom akcije „Godina akcije mesnih zajednica“. Prema izveštaju o rezultatima akcije i pisanju lista „Timok“, u optini Zaječar je 1967. godine bilo izgrađeno 6.250 m novih puteva, asfaltirano 10.350 m puteva, opremljeno 35.000 m puteva, očišćeno 43.000 m kanala pored puteva, izgrađeno 24 propusta, popravljeno 12 mostova i izgrađena 2 nova mosta.
Šezdesetih godina 20. veka započeto je i asfaltiranje glavnih ulica u Zaječaru. Iz godine u godinu kaldrma je postepeno nestajala jer su i njegove sporednije ulice dobijale svoj asfalt. U to vreme naglo se razvijao i automobilski saobraćaj, pa je modernizacija kolovoza bila više nego neophodna. Savremenijem izgledu grada doprineli su i radovi na postavljanju horizontalne i vertikalne signalizacije i izgradnji parking prostora, dok su prometnije ulice proširene odgovarajućim kolovozima. Tako je Zaječar svoje prve semafore, na glavnoj raskrsnici u centru grada, dobio 1966. godine.
Nekoliko godina kasnije veliki broj ulica dobio je i svoje drvorede, dok su slobodne površine na trotoarima bile ukrašene zelenilom. Jedan od prvih parkova u Zaječaru (sa arteskom česmom u sredini) bio je napravljen preko puta nekadašnje pešadijske kasarne (današnjeg naselja „Kraljevica“), dok se jedan od prvih kružnih tokova nalazio na raskrsnici puteva ispred kafane „Dva brata“. Istovremeno je rađeno i na zameni uličnih električnih instalacija, pa su gradske ulice bile i dobro osvetljene.
Sa porastom broja privatnih i društvenih putničkih automobila, povećavao se i broj putnika ka ovom delu Srbije. Nekada izolovano i zatvoreno područje (gde se na službu dolazilo samo po kazni) sa izgradnjom novih saobraćajnica postalo je tih godina dostupno mnogim zainteresovanim pojedincima i radnim kolektivima, a posebno saobraćajnim, turističkim i trgovinskim organizacijama.
Skoro u isto vreme inicijative za prevoz građana na teritoriji samog grada pokrenule su i mnoge oganizacije. Počinje se sa organizovanim prevozom radnika na posao, ali i drugih organizovanih programa i izleta. Primer za to je svakako bilo i Ugostiteljsko preduzeće „Zadruga“ iz Zaječara koje je, 1967. godine, svake subote i nedelje organizovalo prevoz izletnika od centra grada do kafane na Paviljonu, na Kraljevici. O čemu je i list „Timok“ pisao: „Kombi sa 8 sedišta saobraćaće na ovoj relaciji neprekidno od 18 do jedan sat po ponoći, a cena karte u jednom pravcu stajaće 50 starih dinara. Preduzeće će na Paviljonu uskoro angažovati stalnu muziku“.
Krajem 1970. godine stanovnici seoskih naselja iz okoline Zaječara referendumom su se izjasnili za uvođenje dodanog doprinosa za izgradnju puteva koji će ih povezivati sa glavnim putnim saobraćajnicama. Prema usvojenom programu izgradnje i modernizacije svih puteva u opštini Zaječar za ove radove je trebalo obezbediti sredstva u iznosu od 33 miliona dinara putem doprinosa iz dohotka od poljoprivrednih delatnosti, sredstava iz budžeta opštine Zaječar, sredstava radnih organizacija i Fonda za puteve.
Počev od 1971. godine prve kilometre asfalta dobili su putevi na relacijama: Salaš-Brusnik, Grlište-Leskovac-Lenovac, Zaječar-Veliki Izvor-Halovo, Zaječar-Šljivar i Mali Izvor-Borovac. Iz sredstava Fonda za puteve opštine takođe je finansirana izgradnja novih mostova, kao i redovno održavanje postojećih puteva.
Nastavljen je i dalji rad na modernizaciji osnovnih putnih pravaca, pre svega na putu Zaječar-Negotin, gde je napravljena nova trasa ovog puta od Alapina do Negotina, tako da se više nije prolazilo kroz naselja Vrašogrnac, Rgotina i Salaš, i na putu Zaječar-Niš, gde je proširen kolovoz i ispravljene devijacije na najugroženijim deonicama. Uporedo sa tim nametnula se potreba i regulisanja saobraćaja kroz sam grad. Zbog toga su se kao najbolja rešenja nametnula izgradnja nadvožnjaka na ulazu u grad iz pravca Knjaževca (kod Bolnice) i pravca Paraćina (kod kasarne), kao i deonice puteva koji su saobraćaj usmeravali van gradske celine (tranzitni saobraćaj).
Ove značajne saobraćajne promene, nastale u to vreme, bile su rezultat opšteg razvoja ovog dela Srbije, a samim tim i grada Zaječara kao dela te celine. Uspesi postignuti na saobraćajnom polju bili su rezultat velikog ulaganja društvene zajednice ali i izuzetnih materijalnih i drugih odricanja samih stanovnika Zaječara i njegove okoline.
Krajem 1977. godine uređeno je i priobalje Crnog Timoka. Tom prilikom napravljen je i kej od AVNOJ-ske ulice do mosta u Kotlujevcu. Vrednost radova na izgradnji keja iznosila je oko 3 miliona dinara, sredstva je obezbedila Zajednica komunalnih delatnosti, a izvođač radova bila je Ustanova za puteve Zaječar.
U toku 1978. godine umesto drvenog, napravljen je prvi betonski most u Kotlujevcu. Na taj način uspostavljena je i bolja saobraćajna veza ovog naselja sa centrom grada.
Sa porastom broja stanovnika u Zaječaru je rasla i stambena izgradnja. Gradio se veliki broj kuća i stanova, kako u privatnom tako i društvenom sektoru. Po podacima koji su prezentovani odbornicima Skupštine opštine Zaječar, na sednici održanoj 6. jula 1973. godine „u Zaječaru je u periodu od 1966. do 1971. godine bilo izgrađeno ukupno 1.877 stanova, od čega je 847 stanova bilo u društvenom i 1.030 stanova u individualnom sektoru“. To je ukazivalo na činjenicu da se u to vreme u ovom gradu u toku samo jedne godine gradilo oko 170 stanova u društvenom i oko 200 u individualnom sektoru, odnosno da se tada u Zaječaru skoro svakoga dana gradio po jedan stan ili privatna kuća.
Isto je bilo i sa ulicama u gradu. Najveći broj ulica u perifernim delovima varoši, regulisanih u periodu od 1974. do 1991. godine, koje nisu mogle da prate ubrzanu stambenu izgradnju, asfaltirane su znatno kasnije.
Po popisu 1981. godine Zaječar je imao 11.955 domaćinstava i 36.958 stanovnika. Za razliku od prethodnog popisa urađenog 1971. godine u njemu je zabeležen porast od ukupno 9.281 stanovnika. Već tada Zaječar je bio veliki opštinski centar koji je u svome sastavu imao 42 naseljena mesta i veliki broj važnih saobraćajnica i asfaltiranih ulica.
dr Miodrag Velojić
U sledećem nastavku:
Zašto smo pravili novi put za Beograd
Ako ste neku priču propustili…
Prva priča http://radiomagnum.rs/kako se nekada putovalo da li volite putovanja/
Druga priča http://radiomagnum.rs/kako smo nekada putovali/
Treća priča http://radiomagnum.rs/migracije starih naroda i sta mi od toga imamo/?
Četvrta priča https://radiomagnum.rs/kako su izgledali rimski putevi/
Peta priča https://radiomagnum.rs/kako se nekada putovalo najkraci turski put od vidina do beograda/
Šesta priča https://radiomagnum.rs/kako se nekada putovalo prvi mostovi na belom i crnom timoku
Sedma priča https://radiomagnum.rs/kako se putovalo prvih godina po oslobodjenju od turaka/
Osma priča https://radiomagnum.rs/kako je izgledala kurirska sluzba i gde su se nalazile menzulane i mehane u okolini zajecara prvih godina po oslobodjenju od turaka/
Deveta priča https://radiomagnum.rs/strani inzenjeri nasi putevi i ko je prvi udesio glavne ulice u zajecaru/
Deseta priča https://radiomagnum.rs/saobracajnice u zajecaru u drugoj polovini 19 veka/
Jedanaesta priča https://radiomagnum.rs/poceci putovanja radi zabave i novih saznanja/
Dvanaesta priča https://radiomagnum.rs/kako se nekada putovalo fijakeri i trgovci/
Trinaesta priča https://radiomagnum.rs/kako je zajecar dobio kaldrmu/
Četrnaesta priča https://radiomagnum.rs/ko je vozio prve automobile u zajecaru/
Petnaesta priča https://radiomagnum.rs/nevolje sa cetvorotockasima/
Šesnaesta priča https://radiomagnum.rs/ulice i putevi u okolini zajecara u periodu izmedju dva svetska rata/
Sedamnaesta priča https://radiomagnum.rs/jos jedno neverovatno putovanje kroz vreme sa dr miodragom velojicem/
Osamnaesta priča https://radiomagnum.rs/vodic kroz zajecar i okolinu u toku i nakon drugog svetskog rata/
Devetnaesta priča https://radiomagnum.rs/da li znate da je prvi autobus na relaciji zajecar beograd poceo da- aobraca 1956 godine tri godine ranije zajecar je dobio svoj prvi autobus sa 19 mesta/
Dvadeseta priča: VREME KADA SE MIRNIJE ŽIVELO, SLUŠALA DOBRA MUZIKA I DOSTA PUTOVALO: Od „Laste“ do „TIMAS“-a
Dvadesetprva priča: Prva autobuska linija na relaciji Zaječar-Beograd: Svako putovanje autobusom bilo je „doživljaj“ za sebe
Dvadesetdruga priča: Odakle su 50-ih godina prošlog veka kretali autobusi za Beograd, Niš, Negotin, Bor, Knjaževac, Pirot