DruštvoSlobodno vremeZaječar info

Kako se nekada putovalo: FIJAKERI I TRGOVCI

Fijakeri ispred železničke stanice u ulici Vojvode Putnika, 1932. god.

U čitavom XIX veku, razvoj trgovine u Zaječaru uslovljavao je razvoj saobraćaja i obrnuto. Mnogi zaječarski trgovci su radi svojih poslova putovali i do udaljenijih mesta i predela, vozeći se pre svega dobrim konjskim kolima i fijakerima. Njihov prestiž se i u samoj gradskoj varoši iskazivao po dobrim fijakerima. I danas se pamti kako se jedan poznati zaječarski trgovac vozio kroz svoju varoš sa dva fijakera. U jednom se vozio lično on, a u drugom – njegov šešir.

Smatra se da je prvi dućan u Zaječaru otvoren početkom XIX veka, u vreme kada je nakon podizanja ustanka protiv Turaka u ovom kraju (1805. godine) došlo i do prvog njegovog oslobođenja (1807. godine). Po podacima koje je iza sebe ostavio sin tadašnjeg zaječarskog obor kneza Sime Nikolića i jedan od prvih učenika tadašnje zaječarske škole – Stojan Coka Simić, u samom Zaječaru nalazila se po konačnom oslobođenju ovih krajeva od Turaka (1833. godine) samo jedna trgovina i to dućančić nekoga Vučka. Godine 1836. u Zaječaru je bilo 14 trgovaca, a 1849. godine ukupno 45 trgovačkih radnji. Jedna od najstarijih trgovačkih radnji, koja je istovremeno i najduže poslovala u ovom mestu, bila je radnja trgovca Cvetka Miladinovića (osnovana 1837. godine), koja je radila i u prvim godinama XX veka.

Cvetko Miladinović, jedan od najstarijih trgovaca iz Zaječara

Pored pomenute radnje Cvetka Miladinovića, u XIX veku, svoje trgovine u Zaječaru imali su još i Jovan Lalović (1840. godine), Jota Pašić (1850. godine), Petar Vučković (1852. godine), Petar Nikolić (1854. godine), Todor Jovanović (1855. godine), Anta Marković, Milojko Milenković, Canko Savić, Milisav Jovanović (1860. godine), Petar Jovanović, Jevrem Petković, Nikola Coković (1862. godine), Đorđe Pajić, Jovan Donović, Nikola Colović, Đorđe Milović, Đorđe Đerić (1863. godine), Petar Marinović, Ilija Jovanović, Jovan Vučković, Stevan Nešić, Srećko Baljević (1864. godine), Mita Cakić (1865. godine), Petar Nedeljković, Todor Pejović (1866. godine), Krsta Najdanović, Jota Nikolić, Nikola Valović (1867. godine), Veljko Stojanović, Milovan Matić, Panta Petković, Stojan Ubenović (1868. godine), Stevan Lilić (1870. godine), Mita Kamenović, Najdan Pašić, Coka Rajković (1872. godine), Nikola Protić, Veljko Jovanović (1874. godine), Jovan Nedeljković, Stojan Milosavljević, Cvetko Nikolić (1875.godine), Nikola Nanić, Petar Nikolić, Đorđe Ducić i Aleksa Ilić (1876. godine). I svi su oni, manje ili više, uspešno trgovali.

Sa porastom trgovine, rastao je i broj varoškog stanovništva, a sa porastom broja stanovnika u samoj varoši i potreba za redovnijim snabdevanjem poljoprivrednim i drugim proizvodima.

Spoljna trgovina se na području Zaječara u drugoj polovini XIX veka razvijala u dva pravca. Prvi pravac bio je uvoz robe (prevashodno šećera, kafe, pirinča, zejtina, čoje, svile, marama, vunene i pamučne tkanine), dok je drugi pravac bio izvoz robe koja se nalazila u Zaječaru (pretežno krupne stoke, svinja, koža, vune, loja i masla).

Uzgojem i prodajom stoke u okolini Zaječara bavili su se u to vreme mnogi trgovci. Prvi podatak o izvozu svinja iz ovih krajeva u Austriju nalazimo po oslobođenju od Turaka, 1837. godine, kada je Despot Stefanović (koji je u to vreme vodio brigu o imovini kneza Miloša u ovim krajevima) iz Zaječara u Austriju izvezao 259 svinja. Iz iste godine potiče i podatak da su kože, maslo i med iz Zaječara izvoženi u Tursku, odnosno tadašnji Vidinski pašaluk.

U samoj varoši je sredinom XIX veka bilo registrovano ukupno 11 radnji koje su držali svinjski trgovci. Najstarija radnja takve vrste bila je registrovana 1840. godine pod nazivom Jovan Lalović i sinovi – marveni trgovci, a nekoliko godina kasnije slične takve radnje imali su i svinjski trgovci: Todor Jovanović (1855. godine), Canko Savić (1860. godine), Milisav Jovanović (1860. godine), Petar Marinović (1864. godine), Jota Mijović (1880. godine), Petar Gligorijević (1881. godine), Mijajlo Lalović (1885. godine), Milojko Nikolić (1885. godine), Janko Nikolić (1888. godine) i Dimitrije Stojanović (1892. godine).

Što se tiče stočnog fonda, u samom Zaječaru se, po Popisu kućevne stoke u Srbiji 1866. godine, nalazilo: 264 konja, 1.008 goveda, 2.318 svinja, 7.512 ovaca, 601 koza i 133 košnica pčela, a što se tiče prevoznih sredstava Zaječar je u to vreme imao ukupno 70 konjskih i 310 volovskoh kola. I pored toga u samoj varoši i oko nje, dosta se putovalo i trgovalo.

Za sam Zaječar i naselja duž Timoka od velikog saobraćajnog i trgovačkog značaja bila je i prva industrijska železnica koja je (1889. godine) spojila rudnik uglja ” Vrška čuka” sa briketnicom na Dunavu (u blizini tromeđe Srbije, Rumunije i Bugarske). Ovom prugom, osim postrojenja za industriju i trgovačke robe, prevoženi su i putnici, što je zamenilo dotadašnji spori transport volovskim kolima na relaciji Zaječar-pristaništa na Dunavu.

Kako se sve do kraja XIX veka trgovina iz ovih krajeva najviše odvijala Dunavom, tako je krajem istog veka izgrađen i put na relaciji Radujevac–Negotin–Zaječar–Knjaževac-Niš. Nešto kasnije izgrađena je i saobraćajnica na relaciji Zaječar–Boljevac–Paraćin, koja je povezivala timočku i moravsku dolinu.

I da nije bilo ratova protiv Turaka (1876-1878. godine) i ratova sa Bugarima (1885. godine) ko zna dokle bi se i na koji način razvijala trgovina u ovom delu Srbije.

Ostaje zabeležen podatak da je, po Šematizmu zanatsko-trgovačkom za 1896. godinu, te iste godine u Zaječaru postojalo i radilo ukupno 120 trgovačkih radnji. Njih 48 je bilo mešovitih, dok su ostale bile specijalizovane i to: 22 bakalske, 5 gvožđarskih, 2 knjižare i 6 manufakturnih radnji, u samoj varoši iste godine radio je i 1 užarski trgovac, 3 marvena trgovca, 11 svinjarskih trgovaca, 2 liferanta, 19 špekulanata i 1 starinar.

Po popisu stanovništva Zaječar je 1890. godine imao 5.858 stanovnika, dok je samo desetak godina kasnije, po popisu 1900. godine u njemu živelo 8.280 stanovnika. Novo stanovništvo naseljavalo je prostore u pojedinim delovima varoši i podizalo svoje gradske kuće oko tadašnjih glavnih saobraćajnica.

Centar Zaječara početkom 20. veka

Na porast broja žitelja u samoj varoši uticao je u to vreme i veoma brzi proces pretapanja trgovačkog u industrijski kapital. Naime, već tada su mnogi dotadašnji zaječarski trgovci svoj kapital stečen trgovinom počeli da ulažu u otvaranje manjih fabrika i rudnika, ali … i u školovanje svojih sinova kako bi nastavili njihov trgovački zanat.

U periodu od 1880. od 1884. godine na školovanje u inostranstvo otišli su i prvi mladi Zaječarci. Najviše njih školovalo se za trgovce u Pešti i Beču. Oni su se nakon svog školovanja vratili u svoj rodni kraj i radili na razvoju trgovine i industrije.

Sa mladim trgovcima iz inostranstava došle su i mnoge nove navike… i nova prevozna sredstva. Upravo se sa njihovim povratkom u zavičaj (krajem XIX veka) u Zaječaru pojavio i prvi fijaker. Osim za brže kretanje od mesta do mesta, fijaker je u to vreme bio i prvo prestižno prevozno sredstvo.

Ostaje zapisano kazivanje njegovih potomaka, da je poznati zaječarski trgovac Cvetko Lilić sve svoje trgovačke poslove obavljao putujući fijakerom. Za staranje oko konja i fijakera imao je i svog ličnog kočijaša.

Za razliku od ranijih konjskih (i volovskih kola) fijakeri su u to vreme bili jedna velika novina. Bio je to i naziv za registrovane dvoprežne kočije javnog prevoza, kojima je upravljao kočijaš. Sam termin i naziv ovog prevoznog sredstva zadržao se i danas u nemačkom govornom području (još uvek se koristi u Bavarskoj i Austriji, ali i u Češkoj i Mađarskoj), kao i u svim zemljama bivše Jugoslavije.

Sama reč fijaker pojavila se u Beču u XVIII veku, ali ni ona nije bila domaća već je (kao i u Srbiji) uvežena iz Pariza. U Parizu se, počev od sredine XVII veka, ispred hotela koji se nazivao “Saint Fiacre”, u ulici Svetog Fiacra (Rue de Saint Fiacre), nalazilo stajališe kočija koje su služile za iznajmljivanje. Njihov vlasnik bio je tada poznati francuski poduzetnik i trgovac konjima – Nicolas Souvage. Njegove konjske kočije za iznajmljivanje Parižani su, zbog hotela i ulice u kojoj su se nalazili, nazivali jednim zajedničkim imenom – fijaker.

Fijakeri za iznajmljivanje

Krajem istog XVII veka (tačnije 1693. godine) u Beču je izdata i prva licenca za posedovanje fijakera, pa je tako oko 1790. godine u istom tom Beču bilo oko 700, a u periodu između 1860. i 1908. godine njegovim ulicama se vozilo i preko 1.000 fijakera.

U vreme kada je Srbija još uvek bila pod Turcima, fijakeri su bili popularni u skoro svim većim gradovima Evrope, a naročito Austro – Ugarske. Po oslobođenju od Turaka, a posebno u drugoj polovini XIX veka, kao svojevrsno prevozno sredstvo vrlo brzo se proširilo po Srbiji, Bugarskoj, Makedoniji, Rumunjskoj, Rusiji, pa i u samoj Turskoj… a i u Zaječar su fijakeri vrlo brzo stigli.

Fijakeri su u to vreme služili kao prevozno sredstvo, kao preteča taksi prevoza, korišćeni su u svečanim i paradnim prilikama, kao i prilikom javnih nastupa i predstavljanja.

Sama zaječarska varoš u to vreme nije mnogo zaostajala za drugim većim gradovima u Srbiji, a (može se reći) ni za mnogim tadašnjim evropskim prestonicama. U poslednjim godinama XIX veka, fijakeri su sve češće saobraćali njenim ulicama.

Povećanje broja žitelja i ubrzani protok kapitala uticao je na to da se Zaječar veoma brzo razvije i već tada postane administrativni, sudski, vojni i prosvetni centar novonastalog Timočkog okruga i jedan od vodećih gradova tadašnje Srbije.

Po završetku Prvog svetskog rata, Zaječar je pored sitne trgovine imao i veliki broj trgovinskih uvozno-izvoznih firmi… i veći broj fijakera.

Po popisu stanovništva 1921. godine Zaječar je imao 8.995 stanovnika, dok je po popisu 1931. godine brojao 10.633 stanovnika. U istom tom periodu (1930. godine) u njemu su bile registrovane ukupno 143 trgovačke radnje.

Fijaker na svadbi Stojana i Pele Nedeljković ispred zgrade zajecarske gimnazije 1921.g.

Već tada su se na zaječarskim ulicama mogli videti mnogi fijakeri, koji su bili parkirani ispred železničke stanice ili na tadašnjoj pijaci (današnjem Trgu oslobođenja) i čekali svoje mušterije kako bi ih prevezli do bolnice, kasarne ili udaljenih ulica sve prostranijeg dela varoši. Fijakerom se u to vreme putovalo i do susednih mesta – Gamzigradske i Brestovačke banje, Boljevca, Knjaževca i drugih mesta.

Fijakeri su bili i ostali sastavni deo tradicije grada, ali i važno prevozno sredstvo tadašnjih zaječarskih trgovaca. Zaječaraci su ih na svojim ulicama mogli videti i njime putovati sve do sredine XX veka.

dr Miodrag Velojić

U sledećem nastavku čitajte: KAKO JE ZAJEČAR DOBIO KALDRMU

Oznake
Prikaži više

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena.

Pročitajte i ovo
Close
Back to top button
Close