DruštvoSlobodno vremeVestiZaječar info

VODIČ KROZ ZAJEČAR I OKOLINU u toku i nakon Drugog svetskog rata

Stanovnici Zaječara u Hajduk Veljkovoj ulici proslavljaju oslobođenje Beograda 21. oktobra

Saobraćajnice u Zaječaru i okolini u toku i nakon Drugog svetskog rata


DA LI STE ZNALI DA JE ZAJEČAR NAJVIŠE STRADAO U DRUGOM SVETSKOM RATU? DA SU U TOKU TOG ISTOG RATA U OKOLINI ZAJEČARA PARTIZANI UNIŠTILI VELIKI BROJ SAOBRAĆAJNIH SREDSTAVA I OBJEKATA? DA SU PORED MNOGIH GRADOVA U SRBIJI 1944. GODINE SAVEZNICI BOMBARDOVALI I ZAJEČAR? DA JE PRILIKOM OSLOBOĐENJA ZAJEČARA TE ISTE 1944. GODINE U NJEMU BILO OŠTEĆENO PREKO 40 ODSTO STAMBENIH OBJEKATA? DA LI STE ZNALI KOLIKO JE STAMBENIH OBJEKATA U POSLERATNOM PERIODU U ZAJEČARU BILO IZGRAĐENO I KO JE IZ ZAJEČARA I OKOLNIH NASELJA UČESTVOVAO NA PRVOJ RADNOJ AKCIJI NA CRNOM VRHU 1945. GODINE?

Ratna dešavanja su sa sobom uvek donosila neke promene. U prvom redu razarajuće, destruktivne i poražavajuće, a nakon toga i one druge koje su te iste promene učinile drugačijim. Drugi svetski rat je i u Zaječaru i u njegovoj okolini mnogo toga promenio. I nakon njega ništa nije bilo isto kao pre. Sve ono što se stvaralo i razvijalo u periodu pre rata, porušeno je samo za par godina ili je po završetku rata promenilo svoje vlasnike. U tom istom ratu stradao je veliki  broj žitelja ove varoši, uništena njihova imovina, porušeni mnogi putevi, mostovi, železnice i znatno smanjeni industrijski i drugi resursi. Zaječar je u tom istom ratu platio veliku cenu svog dotadašnjeg položaja, razvoja i važnog saobraćajnog mesta. Zbog te njegove važnosti kao upravnog centra i njegovog saobraćajnog položaja, okupirali su ga Nemci, rušili partizani, bombardovali saveznici, napadali Rusi… da bi ga nakon rata ponovo izgradili njegovi dotadašnji i novodoseljeni stanovnici.

Pre Drugog svetskog rata u Zaječaru i okolini putovalo se veoma malo, najčešće retkim putničkim vozilima, jer drugih prevoznih sredstava za civilni saobraćaj nije bilo. Po njegovim tadašnjim putevima, čije je stanje uglavnom bilo loše, kretale su se uglavnom stočne zaprege, motosipedi i poneko motorno vozilo. Važniji državni putevi i tada su održavani i popravljani samo u posebnim prilikama, dok su drveni mostovi i propusti bili skoro dotrajali i upropašćeni dugotrajnim prelaskom preko njih. Samo su se vozovi koliko toliko kretali svojim ustaljenim trasama.

I poštanski saobraćaj u njemu je za te prilike bio više nego prosečan. Sreska pošta u Zaječaru imala je 1940. godine samo 5 telegrafskih i 9 telefonskih međumesnih linija i samo 90 telefonskih pretplatnika. Iz ne je te iste godine bilo poslato 20.000 telegrama i 320.000 pisama, dok je u nju u isto vreme prispelo 500.000 pisama. Za razliku od ranijih godina, do seoskih naselja u okolini bilo je razvučeno 80 kilometara telefonskih linija.

Kratkotrajni Aprilski rat 1941. godine i bombardovanje Beograda, kao i većih gradova u tadašnjoj Kraljevini Jugoslaviji od strane Nemaca, bili su samo najava onoga što će se u narednim godinama dešavati. Samo desetak dana kasnije (17. aprila 1941. g) ovaj rat je bio završen i Jugoslavija je kapitulirala. Nemci su Srbe okarakterisali kao glavne krivce za ovaj rat i podelili Srbiju na 4 područja (fekdkomandature) koje su se nalazile u Beogradu, Pančevu, Užicu i Nišu. Niška feldkomandatura, pod kojom je u to vreme spadao i Zaječar, nosila je broj 809. Feldkomandature su pod sobom imale manje okružne komande koje su se nazivale krajskomandature. U Zaječaru je u to vreme bila smeštena Krajskomandatura broj 857.

Pešadijska kasarna u Zaječaru, AZ 5 III 47.

Od samog početka nemačke okupacije u krajskomandaturi u Zaječaru bila je smeštena nemačka okružna komanda u kojoj su pravljeni planovi za prinudni otkup pšenice, kukuruza, pasulja, stoke, mleka i vune. Nemci su putem prinudnog otkupa po niskim cenama odkupljivali ove izvore hrane i od ukupnih količina izdvajali i uzimali sve što je bilo potrebno njihovoj državi, dok su samo mali deo hrane ostavljali okupiranom stanovništvu. Za transport sakupljenih namirnica i vojnika koristili su važne saobraćajnice koje su prolazile kroz ovaj deo Srbije. Od posebnog značaja bili su im železnički i putni pravci na relacijama od Dunava do Niša, preko Zaječara i Knjaževca, odnosno od Zaječara do Pomoravlja, preko Boljevca i Paraćina. Zbog toga su ovim putnim pravcima pridavali i posebnu pažnju.

Kako je Nemcima za upravljanje okupiranom Srbijom bio potreban veliki broj ljudstva, tako su oni, odmah po oupaciji, stvorili i Srpski upravni aparat od ljudi koji su pristali da sarađuju sa njima. Tako je već početkom maja 1941. godine bio formiran Savet komesara sa 9 ministarstava, a na čelu svakog ministarstva nalazio se po jedan Srbin – komesar. Samo par meseci kasnije (29. avgusta 1941. g) bila je formirana i Srpska vlada sa Milanom Nedićem na čelu.

Nedićeva vlada je 18. decembra 1941. godine između ostalih donela i Uredbu o administrativnoj podeli zemlje. Po toj Uredbi Srbija je bila podeljena na 14 okruga, od kojih je jedan od njih bio i zaječarski okrug. Okrug zaječarski sačinjavali su u to vreme manji srezovi : boljevački srez (sa sedištem u Boljevcu), brzopalanački srez (sa sedištem u Jabukovcu), zaglavski srez (sa sedištem u Knjaževcu), zaječarski srez (sa sedištem u Zaječaru), ključki srez (sa sedištem u Kladovu), krajinski srez (sa sedištem u Negotinu), timočki srez (sa sedištem u Andrejevcu, danas Minićevu) i porečki srez (sa sedištem u Donjem Milanovcu).

Kakvo su prilike i kakvo je stanje saobraćajnica bilo u tadašnjem srezu zaječarskom, do avgusta 1941. godine, može se videti iz izveštaja tadašnjeg zaječarskog sreskog načelnika, koji je iz Zaječara Banjskoj upravi Moravske banovine u Nišu bio upućen 25. avgusta 1941. godine : „Može se reći da su prilike i uopšte stanje u srezu Zaječar zadovoljavajući… U srezu Zaječarskom ima 26 opština sa 55. 854 stanovnika. Ranije su ovom srezu pripadale i opštine Halovska i Gradskovska, ali su sada iste okupirane od strane bugarske vlasti… Broj izbeglica na teritoriji sreza iznosi oko 2.200 … U srezu zaječarskom postojalo je u avgustu 6 žandarmerijskih stanica, ali su u toku avgusta 2 stanice, u Krivelju i Velikom Izvoru, ukinute…Stanje državnih puteva relativno je dobro. Gde je bilo potrebno učinjene su manje opravke, a nabavka materijala za opravku ćuprija i puteva sprovedena je na licu mesta. U projektu je vađenje gvozdene konstrukcije na porušenim mostovima, kao i izvsni predviđeni radovi na putevima, ako se za to odobre izvesni krediti. Gotovo svi opštinski putevi osposobljeni su za saobraćaj po suvom vremenu.“

Već narednog meseca, u srezu Boljevačkom bila je drugačija situacija. Iz izveštaja sreskog načelnika iz ovog mesta, upućenog 24. septembra 1941. godine, vidi se da su u Boljevcu i njegovoj okolini, između ostalog, bile organizovane i mnoge diverzije: „Na teritoriji sreza Boljevačkog ima 21 opština sa 41.762 stanovnika. Izbeglica na teritoriji ovog sreza ima 619... Žandarmerijska stanica ima samo jedna u Boljevcu, sa 20 stražara. Bilo bi potrebno pojačati ovu stanicu sa još 20 stražara... Stanje javne bezbednosti dosta je ugroženo. Opljačka je železnička stanica u Boljevcu, u nekim opštinama spaljene arhive i pokidane telefonske mreže, u pošti u ovom mestu uništena je telefonska centrala, porušen železnički most na Crnom Timoku, pokidana železnička pruga u blizini stanica Sumbarkovac i Krivi Vir i saobraćaj na pruzi Zaječar-Paraćin potpuno obustavljen. Opštinsko načelstvo telegraske i telefonske veze nema ni sa kim… Oštećeni su rudnici Bogovina i Rtanj i u njima obustavljen rad, tako da je radništvo potpuno ostalo bez posla.“

Organizovane diverzije ukazivale su na činjenicu da je i u ovom kraju Srbije pokrenuta borba protiv Namaca kao okupatora i domaćih izdajnika. I da se krenulo sa prvim akcijama.

Odluka o podizanju ustanka u istočnoj Srbiji doneta je u okolini Zaječara, u vinogradarskoj kućici Radomira Vasiljevića na mestu Gladni vrh u Kotlujevcu.

Dana 30. juna 1941. godine u toj kućici održan je sastanak Okružnog komiteta Komunističke partije Jugoslavije (OKKPJ) za okrug zaječarski, na kome je donete odluke o podizanju ustanka i formiranju Zaglavsko-timočkog, Boljevačkog i Krajinskog partizanskog odreda. U isto vreme i na istom mestu održana je i konferencija Saveza komunističke omladine Jugoslavije (SKOJ-a) za zaječarski okrug i prihvaćen poziv Komunističke partije Jugoslavije (KPJ) za podizanje ustanka i oslobođenje zemlje.

Vinogradarska kućica na Gladnom vrhu kod Zaječara u kojoj je 30 juna 1941. godine doneta odluka o formiranju Zaglavsko-timočkog, Boljevačkog i Krajinskog partizanskog odreda

Neposredno po formiranju partizanskih odreda prve njihove akcije i diverzantska dejstva bile su usmerene na okupacione ustanove i nosioce okupacione vlasti, na objekte železničkog, drumskog i telefonsko-telegrafskog saobraćaja, a potom i na privredne i industrijske objekte.

Centralni komitet Komunističke Partije Jugoslavije je na samom početku ustanka postavio zadatak svim vojnim komitetima i partijskim organizacijama da krenu u oružanu borbu i da pod čvrstim rukovodstvom i prema jedinstvenom planu realizuju napade širokih razmera na gotovo svim objektima železničkog i drumskog saobraćaja, plovnim objektima, rudničkim i industrijskim postrojenjima, žandarmerijskim stanicama i opštinama.

Tabla na kućici na Gladnom vrhu kod Zaječara gde je doneta odluka o dizanju ustanka protiv okupatora

Realizujući postavljene zadatke i poštujući naredbe CK KPJ novonastale partizanske jedinice su samo u periodu od 21. do 31. avgusta 1941. godine u Srbiji izvele ukupno 113 diverzantskih akcija. Od ukupnog broja akcija 53 je bilo usmereno na javne ustanove okupatora i kvislinga, 30 akcija na železnički saobraćaj, 16 akcija na telefonsko-telegrafske linije, 14 na žandarmerijske stanice, 9 na pripadnike nemačkih oružanih snaga, 4 na industrijske objekte i 3 akcije na mostove i puteve.

Samo u okolini Zaječara je za tih desetak dana bilo je izvedeno ukupno 58 akcija, usmerenih protiv saobraćaja, rudarskih i drugih preduzeća. U tim prvim akcijama najviše su stradali mostovi (kod Bogovine, Gamzigrada, Tabakovca, Vratarnice i na Grliškoj reci) veći broj lokomotiva i vagona duž pruga, dok su pojedine telefonsko-telegrafske linije bile u stalnom prekidu. Diverzije na saobraćajnim vezama onemogućavale su nemačku privrednu eksploataciju ovih krajeva, brzo kretanje neprijateljskih snaga i stvarale kod okupatora stalnu nesigurnost.

Tako je na primer Krajinski partizanski odred, prvih dana po svom formiranju, 1. avgusta 1941. godine, napao železničke stanice u Rajcu, Tamniču i Brusniku, demolirao uređaje i oštetio železnički most kod Brusnika; Boljevački partizanski odred je u toku avgusta iste godine vršio niz napada na prugu Paraćin-Zaječar, za duže vreme onesposobio most na Crnom Timoku između Boljevca i Bogovine, demolirao železničke stanice na Obradovim Stolicama, Mirovu i drugim mestima i posekao telegrafsko-telefonske linije duž iste pruge kod Sumrakovca; Zaglavsko-timočki odred je nakon svog formiranja, 8. avgusta 1941. g, već sutradan (9. avgusta) napao železničke saobraćajne veze na pravcu Zaječar-Niš, rušeći prugu kod naselja Donje Zuniče i organizovao diverzije i na drugim mestima.

Diverzije na pruzi u-toku Drugog svetskog rata

O partizanskim akcijama koje su tokom čitavog trajanja rata bile organizovane u Zaječaru i okolini, postoje zvanični podaci koje su redovno beležili pripadnici tadašnjih organa vlasti – Nedićeve administracije i Srpske državne straže za okrug zaječarski. U njihovim zapisnicima zapisano je vreme, mesto, broj lica, kao i način uništavanja određenih saobraćajnih komunikacija.

Radi boljeg prezentovanja, dajemo na uvid neke od tih izveštaja:

U noći između 7. i 8. avgusta 1941. godine nepoznata lica presekla su telegrafske i telefonske žice i 11 bandera između naselja Šarbanovca i Bogovine (srez Boljevački).

U noći između 16. i 17. avgusta 1941. godine grupa od oko 50 naoružanih lica napala je železničku stanicu u Rajcu, stražare razoružala i pokidala telegrafske i telefonske veze.

2. septemba 1941. godine oko 600 naoružanih lica izvršilo je napad na Boljevac. Posle borbe razoružala su 29 žandara i uništili telefonsku centralu. Za vreme njihovog povlačenja prispelo je jedno odeljenje nemačkih vojnika, napalo zaštitnicu i ubilo 2 napadača.

3. septembra 1941. godine na pruzi Zaječar-Paraćin između Sumrakovca i Šarbanovca (srez Boljevački) grupa bandita je potkopala železničku prugu. Prilikom nailaska putničkog voza lokomotiva je izašla iz koloseka i jedan vagon. Mašinovođa i ložač ranjeni. Banditi su napali na voz, ali druge štete nisu učinili. Mere preduzete.

4. septembra 1941. godine oko 14 časova, tri nepoznata mladića, naoružana puškama i bombama, došla su u selo Štubik srez brzopalanački (Jabukovac) i iz državne pošte u Štubiku odneli jedan džak sa poštom, telefonske slušalice iz pošte i pokidali telefonske žice.

6. septembara 1941. godine oko 15 sati i 30 minuta napadnuta je železnička stanica Krivi Vir (na pruzi Paraćin-Zaječar). Banditi su demolirali aparate, signalna postrojenja i skretnicu. Onesposobili su lokomotivu voza vr. 234, te je je kompozicija zadržana u stanici.

15. septembra 1941. godine napadnuta je železnička stanica u Vratarnici (pruga Knjaževac-Zaječar) iz kase je odneto 2.284 dinara i aparati demolirani.

18. septembra 1941. g. oštećeni su pruga i most između stanica Tabakovac i Čokonjar (na pruzi Zaječar-Negotin) i onesposobljeni za saobraćaj. Istovremeno je napadnuta i stanica u Tabakovcu i opljačkana kasa.

U noći između 21. i 22. septembara 1941. godine komunisti su napali opštinu Žlne (oko 5 km južno od Knjaževca) spalili arhivu, pokidali telefonske žice i demolirali telefonsku centralu.

U noći između 5. i 6. oktobra 1941. godine napadnuta je opština Šestigabar (oko 19 km jugoistočno od Knjaževca) spaljena arhiva, uništene knjige, razlupani telefoni i finansijski organi razoružani.

U noći između 14. i 15. oktobra 1941. godine napadnuta je železnička stanica u Vratarnici (na pruzi Zaječar-Knjaževac) kasa opljačkana, aparati demolirani i uništeni, spaljen i uništen drveni most, miniran i uništen železnički most na Grliškoj reci.

U noći između 4. i 5. maja 1942. godine grupa partizana u jačini od 60 ljudi upala je u selo Bučje srez zaglavski (Knjaževac) spalila opštinsku arhivu, razoružala seoske četnike i uništila telefonski aparat kod ugovorne pošte.

Noću između 19. i 20. maja 1942. godine nepoznata lica srušila su dva telefonska stuba na liniji Zaječar- selo Vražogrnac. Za izvršiocima se traga.

9. novembra 1942. godine oko 23 h nepoznata naoružana lica upala su u železnićku stanicu Grljan razlupala telefon, odnela pribor za pisanje i zabranila osoblju da izlazi iz kancelarije. Seosku stražu su oterali kućama.

U noći između 11. i 12. marta 1943. godine oko 23 sata i 30 minuta na pruzi Zaječar-Paraćin, između stanice Krivi Vir i postaje Mala Suvaja, sreza Boljevačkog, oštećena je železnička pruga na dužini od 25 cm. Zastoja u saobraćaju nije bilo. Žrtava i povređenih nema. Istragu vode bugarske vlasti.

U noći između 25. i 26. jula 1943. godine jedna grupa komunističkih bandita ušla je na železničku stanicu Mali Izvor (5 km severno od Andrejevca) spalila arhivu, polupala telefonske i telegrafske instalacije, pa se udaljila u nepoznatom pravcu.

Dana 13. avgusta 1943. godine kod sela Podgorca, u srezu boljevačkom, jedna banditska trojka susrela je jedna kola na kojima je pored kočijaša bio i jedan nemački vojnik i povela tog vojnika u nepoznatom pravcu.

U noći između 19. i 20. avgusta 1943. godine na železničkoj pruzi Zaječar-Niš, na 8,5 km udaljenosti od železničke stanice Andrejevac, 1,5 km južno, nepoznata lica posekla su 6 bandera sekirom. Telefonska veza sa Knjaževcem je bila prekinuta.

Dana 21. avgusta učinjen je kvar na telefonskom vodu na liniji Jabukovac-Štubik, u srezu brzopalanačkom.

U noći između 13. i 14. septembra 1943. godine jedna partizanska trojka upala je u selo Gornje Zuniče, sreza Zaglavskog, spalila opštinsku arhivu i odnela jednu poštansku torbu.

Spomenik o rušenju pruge i nekadašnja železnička stanica u Donjem Zuniču kod Knjaževca

Nakon ovih pojedinačnih akcija usmerenih ka saobraćajnim sredstvima i objektima, nemački vojnici i njihovi pomagači nisu u dovoljnoj meri mogli sprečiti neprekidna uznemiravanja i razaranja saobraćajnica (železnica i drumova) i telefonskih veza od strane ustanika, pa su zbog toga u Zaječar neprekidno povećavali broj svojih vojnika. Tako su već početkom 1944. godine nemački vojnici dobro utvrdili ovu varoš i pretvorili je u važno uporište iz koga su kontrolisali celu istočnu Srbiju i sve glavne i sporedne komunikacije u njoj.

Zaječar je u to vreme bio baza mnogobrojnim skladištima i vojno-pozadinskim ustanovama, ali se u njemu u to vreme nalazila i nemačka bolnica za prihvat, zbrinjavanje i evakuaciju ranjenika za Nemačku. Nemački ranjenici su bili smešteni na odeljenjima zaječarske bolnice, u artiljerijskoj kasarni i u prostorijama tadašnje zaječarske gimnazije (današnje osnovne škole „Ljuba Nešić“).

Te iste 1944. godine u Zaječaru su se nalazila dva nemačka policijska dobrovoljačka bataljona sa oko 800 ljudi, jedan bataljon Srpske državne straže, oko 170 ljotićevaca, oko 3.000 četnika, oko 1.000 nemačkih ranjenika i oko 500 izbeglica.

Zbog toga se i Zaječar, kao i mnogi drugi gradovi u Srbiji, našao na meti savezničke aviacije, u vreme Uskrsa 1944. godine. Saveznici su bombardovali železničku stanicu u Zaječaru, ali su bombe pogađale i civilne objekte u okolini.

Jedan od aviona iz koga su saveznici bombardovali gradove u Srbiji 1944. g. (Arhiva američke avijacije USAAF)

Po kazivanjima Vladimira Vove Gogina (rođ. 1934. g) iz Zaječara, u vreme bombardovanja Zaječara od strane saveznika, bombe su padale na privatne kuće u blizini same železničke stanice (usmrtivši pritom jednog zaječarskog časovničara, njegovu ženu i ćerku) i u blizini pruge i železničkog mosta na Crnom Timoku. Tom prilikom porušen je veliki broj privatnih kuća i naneta velika materijalna šteta. Mnogi Zaječarci su još pre samog bombardovanja izbegli iz varoši i tako spasili svoje živote.

Kuća Ljube Milojkovića u ulici Svetozara Markovića nakon borbi za oslobođenje Zaječara 1944. g.

Prilikom bombardovanja Nemci su uspeli da obore jedan saveznički avion, koji se srušio u blizini varoši prema Lubnici, i da zarobe tri njegova pilota. Zaječarci su ih mogli videti prilikom sprovođenja do komade grada, koja se u to vreme nalazila u zgradi zaječarskog okruga.

Još veće razaranje Zaječara usledilo je u jesen, te iste 1944. godine, u vreme kada je Zaječar dva puta oslobađan od Nemaca i drugih okupatora.

Porušene zgrade u ulici Svetozara Markovića 1944. g.

Prvo oslobođenje Zaječara dešavalo se između 6. i 7. septembra 1944. godine. Tom prilikom je u borbama za oslobođenje učestvovalo više partizanskih jedinica. Borbe je tada vodila 23. Srpska udarna divizija sa svojim brigadama: Devetom, Sedmom i Četrnaestom srpskom brigadom. Prilikom samih borbi za oslobođenje Četrnaesta brigada narodooslobodilačke vojske je svojim snagama dejstovala sa uzvišenja Mogila iznad Kotlujevca i mesta Bačište kod Zvezdana, dok je Prvi bataljon Sedme brigade napadao je sa uzvišenja Kraljevica i dejstvovao ka pravacu povlačenja nemačkih snaga. Prva četa ovog bataljona izbila je tom prilikom na drum Zaječar-Zvezdan i na samom kotlujevačkom mostu uništila nekoliko nemačkih kamiona. Tom prilikom oštetila je i most.

Raspored jedinica prilikom oslobođenja Zaječara septembra 1944. g.

Osim kotlujevačkog mosta, u toku borbi za oslobođenje Zaječara (1944. g) bili su oštećeni i mostovi na Grliškoj reci iz pravca Niša, most na Belom Timoku kod Bolnice iz pravca Vrške čuke, most na putu za Veliki Izvor, most u Gamzigradskoj banji i most u naselju Zvezdan. Njihova opravka usledila je odmah po oslobođenju.

Tačno u 08.00 časova izjutra, 7. septembra 1944. godine, Zaječar je nakon 28 časovne borbe bio potpuno oslobođen. Po naređenju štaba 23. Srpske udarne divizije, tog istog dana, u 19,00 sati, brigade su napustile Zaječar i otišle u određene rejone, pored ostalog i zbog obaveštenja da Nemci jakim snagama nadiru iz pravca Knjaževca.

Porušena zgrada Esnafskog doma danas Pozorišta nakon bombardovanja 1944.g.

Nemci su ponovo zauzeli Zaječar 10. septembra 1944. godine. I još više ga utvrdili.

Drugo oslobođenje Zaječara od Nemaca trajalo je šest dana. Od 2. do 8. oktobra 1944. godine. Tom prilikom borcima Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavija pomagali su i vojnici Crvene armije. Koliko su borbe bile značajne i teške govori i podatak da je samo u borbama u okolini Zaječara tom prilikom poginulo više stotina srpskih i oko 1.000 ruskih vojnika. Nakon tadašnjih višednevnih borbi Zaječar je još više bio razrušen.

Prilikom ovih borbi najviše je stradao železnički čvor u Zaječaru. Deo železničkih zgrada i magacin bili su delimično porušeni ili izgoreli, svi stanični uređaji (okretnice, vodostanice, skretnice) bili su onesposobljeni, a koloseci zakrčeni oštećenim voznim parkom. I sve železničke linije koje su vodile od Zaječara prema Nišu, Prahovu, Paraćinu i Boru, bile su prekinute šrušenim ili teže oštećenim mostovima. U vreme borbi za oslobođenje i sovjetski avioni su takođe napadali železničke kompozicije duž pruga i na staničnim koleosecima u Zaječaru. Za vrlo kratko vreme skoro sve lokomotive bile su oštećene, vagoni izgoreli, a stanični objekti onesposobljeni.

Bacanje bombe na gradove u-Srbiji 1944. g. (Arhiva-americke-avijacije-USAAF)

I poštanske linije su bile u prekidu, dok je gradska telefonska mreža u toku žestokih uličnih borbi potpuno bila uništena.

U toku borbi za oslobođenje Zaječara 1944. godine u njemu je bilo porušeno 80 i oštećeno oko 160 stanbenih zgrada, 13 lokala, veliki parni mlin i gradska klanica. Delimično je bila porušena i zgrada bivšeg sreskog načelstva, izgoreo Esnafski dom (zgrada današnjeg pozorišta), porušeni mnogi mostovi na Belom i Crnom Timoku, razgrađena tri sportska terena. Statistički gledano, samo u tom periodu, bilo je uništeno ili oštećeno skoro 40 odsto objekata koji su se u Zaječaru nalazili.

Obeležavanje mostova za bombardovanje 1944.g. (Arhiva američke avijacije USAAF www.afmil)

Dana 8. oktobra 1944. godine Zaječar je konačno bio oslobođen od okupatora.

Porušene kuće u Zaječaru u toku borbi za oslobođenje 1944.g

Na sam dan oslobođenja u njemu su postojale i radile 3 trgovačke radnje na veliko, 81 radnja na malo i 56 ugostiteljskih objekata. Od ugostiteljskih objekata radili su samo 1 hotel, 21 gostionica, 1 kafana, 1 bife i 32 krčme.

Porušena klanica u Zaječaru 1944. g.

U toku naredne (1945. g) u Zaječaru je svoje radnje imalo i 200 zanatlija. Radnje je imalo 22 krojača, 10 stolara, 14 berbera i 6 kovača. Radilo je takođe i zanatsko preduzeće „Izgradnja” sa svojih 59 radnika.

Po oslobođenju ovih krajeva nastupilo je novo vreme. Nova vlast donosila je nove zakone. Novi zakoni uticali su na ljude, saobraćajnice i njihovu imovinu. Ljudi su postajali drugovi-proleteri, njihova imovina je postajala društvena, a saobraćajnice dobijale novi izgled ili su jednostavno bile obnovljene.

Žitelji Zaječara proslavljaju oslobođenje Beograda 21. oktobra 1944. g. 

Zaječar je te jeseni 1944. godine bio jedno od prvih mesta u Srbiji koje je bilo oslobođeno. Zbog toga je i njegovim tadašnjim saobraćajnim ustanovama, posebno železničkom čvoru, bila poverena vrlo značajna uloga u organizovanju saobraćaja neophodnih za dalji razvoj pre svega vojnih operacija.

Dok su srpske i crvenoarmejske trupe u to vreme nastupale prema Pomoravlju i Beogradu, glavna linija snabdevanja vodila je od Dunava (Prahova i Vidina) preko Zaječara, pa je na tim pravcima trebalo obezbediti što brži transport ratne tehnike, materijala i trupa. Od Zaječara je i tada glavna linija snabdevanja vodila preko Boljevca i Paraćina ka Beogradu. Zbog toga se se već u prvoj naredbi Komande grada Zaječara, 10. oktobra 1944. godine, našli i delovi koji su se ticali saobraćajnica: „Treba držati u ispravnosti puteve, mostove, prelaze i ostale vojno-gospodarske objekte! “.

Na poziv Vojne komande grada da stanovništvo nastavi sa radom, za svega dva do tri dana okupljeno je železničko osoblje i radnici ložionice. Železničari su za vrlo kratko veeme raskrčili železničku stanicu, popavili radne prostorije, prikupili alat i najnužniji materijal i odmah otpočeli sa radom. Za samo nedelju dana bilo je osoposobljeno desetak lokomotiva (6 za normalni i 5 za uzani kolosek) i organizovani prvi vozovi. Zbog oštećenih mostova, transportovanje je vršeno od mosta do mosta, materijal prebacivan iz voza u voz, zatim je u Zaječaru vršen pretovar sa normalnog na uzani kolosek, da bi kod mostova u Zvezdanu i kod Metovnice ponovo bio na rukama prenošen sa jedne na drugu stranu Crnog Timoka i tovaren na drugu kompoziciju. Omladinci i druge radne čete uvek su spremno čekale na železničkoj stanici u Zaječaru, na zadatke ove vrste, pa je železnički saobraćaj ipak izvršavao kakvu takvu obavezu. Zahvaljujući zalaganju radnika ložionice ubrzo su i svi porušeni železnički mostovi bili podignuti i do njihovih delova sagrađeni improvizovani prelazi, preko kojih se u laganoj vožnji železnički saobraćaj počeo normalno i da odvija.

Danas smo oborili normu – 620m pruge je postavljeno, List Mladi Borac, str. 3, 07.03.1945.

Prve akcije na putevima sastojale su se od radova na popravci delova glavnih putnih pravaca, koji su u toku rata bili najviše oštćeni kao i na popravci mostova i propusta. Zbog nedostaka sredstava i tehnike, radovi su obavljani na dobrovoljnoj osnovi i putem masovnih radnih akcija.

Za vrlo kratko vreme podignut je drveni most za putnički saobraćaj preko Belog Timoka kod Bolnice, osposobljen je i time omogućen prelaz teškim sovjetskim tenkovima koji su dolazili iz pravca Vidina, dok je nešto kasnije podignut i most za putnički saobraćaj preko Grliške reke. Samo je most u Kotlujevcu na Crnom Timoku danima čekao svoju obnovu.

I poštanski saobraćaj u Zaječaru je vrlo brzo bio organizovan. Bile su osposobljene sve međugradske telefonsko-telegrafske linije i obnovljena gradska telefonska mreža. Pošta u Zaječaru je prva u Srbiji normalizovala svoj rad, pa je za taj uspeh kasnije dobila i odgovarajuća priznanja.

Oktobra 1944. godine u centru varoši organizovani su mnogi skupovi i proslave. Jedna od njih bila je i proslava oslobođenja Beograda, 21. okrobra 1944. godine.

Stanovnici Zaječara na Trgu oslobođenja u vreme mitinga 7. novembra 1944. godine, povodom 26 godina od oktobarske revolucije (AZ-5-III-125)

Krajem 1944. godine na putevima su se mogla videti samo vojna motorna vozila i poneko trofejno motorno vozilo dodeljeno organima narodne vlasti. Za vojne potrebe i snabdevanje grada korišćene su stočne zaprege poljoprivrednika iz Zaječara i okolnih seoskih naselja. Duge kolone zaprežnih vozila prevlačile su tih dana vojnu opremu, hranu i ogrev za građanstvo, građevinski materijal za obnovu i drugo.

Početkom 1945. godine omladinci iz Zaječara i okolnih naselja učestvovali su i na prvoj radnoj akciji koja je organizovana na Crnom Vrhu kod Bora. Ta ista akcija počela je u prvoj dekadi januara, a završena aprila 1945. godine, pa se zbog toga i smatra ratnom akcijom. Izvođena je na terenima uzvišenja Crni Vrh, bez gotovo ikakve mehanizacije i zaprege. Osnovni alati bili su samo sekira, testera, kramp i lopata, a ni njih nije bilo dovoljno.

Učesnici Radne akcije pored lokomotive na Crnom vrhu 1945. g. (Zavičajno odeljenje Narodne biblioteke Bor)

Radno iskustvo brigadira bilo je skromno, a i smeštajni i ostali uslovi takođe. Među 1.630 omladinaca iz više gradova Srbije, okupljenih u 10 brigada i 15 radnih bataljona, našli su se i omladinci iz Zaječara i okolnih naselja. Na ovoj prvoj radnoj akciji iz Zaječara su učestvovali: Dragoljub Milivojević Uča kao član Štaba brigade iz Zaječara, Đorđe Miletić kao poverenik OZN-e u brigadi iz Zaječara, Stojan Milović kao zamenik načelnika Intendanture iz Vražogrnca, Pavle Pauna Zlatarević kao stalni radnik iz Zlota, Borislav Grujić iz Zaječara, Vitomir Lozanović iz Zaječara, Buda Anđelković iz Zaječara, Đorđe Mantić iz Zaječara, Nikola Milojković iz Grlišta, Čedomir Milojković iz Grlišta, Radomir Mitić iz Grlišta, Dimitrije Miladinović iz Grlišta, Dragoljub Stevanović iz Grlišta, Nikola Stevanović iz Grlišta, Novica Paćarac iz Zaječara, Dušan Savić iz Zvezdana, Svetislav Stamenković iz Zaječara, Petar Trucić iz Lubnice, Vlajko Bebić iz Vražogrnca, Branko Dulić iz Vražogrnca, Dragi Mare iz Vražogrnca, Živan (Živko) Veljković iz Leskovca; Vidoje Jovanović iz Leskovca, Budimir Nikolić iz Leskovca, Stanimir Veljković iz Rgotine, Božidar Mihajlović iz Rgotine, Ilija (Popadić) Petrović iz Rgotine, Ljubivoj Radovanović iz Rgotine, Ilija Ranković iz Rgotine, Dragomir Stojanović iz Rgotine, Milivoje Stojanović iz Rgotine, Vojislav Stanković iz Rgotine, Dušan Cokić iz Rgotine, Vlasta Cvetić iz Rgotine, Vitomir Milenković iz Zvezdana, Ilija Marković iz Zvezdana, Mihajlo Nedeljković iz Zvezdana, Aleksandar Nikolić iz Zvezdana, Jovan Petrović iz Lubnice, Vojislav Trailović iz Lubnice, Ljubisav Trailović iz Lubnice, Vidoje Pajkić iz Šljivara, Golub Petrović iz Gornje Bele Reke, Aleksandar Aleksić iz Gornje Bele Reke, Ilija Veljković iz Gornje Bele Reke i Vladimir Antić iz Gornje Bele Reke.

Postavljanje pruge na radnoj akciji Crni vrh 1945. (Zavičajno odeljenje Narodne biblioteke Bor)

Najautentičnije prikaze događaja sa ove radne akcije, početkom 1945. godine, objavljivao je list Mladi borac, organ Saveza antifašističke omladine Srbije, koji je izlazio u Beogradu. Iako donekle zanosno i sa emocijama, prvi akcijaški novinari verno su oslikali svakodnevni rad, zalaganje, udarništva, muke i nevolje na snežnoj planini, koja je, zahvaljujući i akcijašima iz Zaječara, u posleratnom periodu, postala legendarna. U broju 20 ovog lista, od 7. marta 1945. godine, objavljena je i pesma D. Vasića iz Zaječara, posvećena udarnicima sa ove akcije.

List Mladi Borac 07.03.1945.

Tokom ove radne akcije, u periodu od 15. januara do 22. aprila 1945. godine, od Crnog vrha do Bora, članovi zaječarske i moravske brigade izgradili su, uz pomoć jednog jedinog stručnog lica (Milana Rodića) i prugu dužine 12,5 km kojom je otpremjeno oko 20.000 kubnih metara ogrevnog drveta za beogradske bolnice pune ranjenika, za hladne škole i druge ustanove, kao i za nezbrinute porodice u tom gradu.

Odmor pored pruge u posleratnom periodu

Već krajem 1945. godine u zaječarskom okrugu bila su popravljena 73 mosta i 40 propusta (od 100 mostova i 72 propusta koji su bili porušeni ili oštećeni za vreme rata) i sanirani najugroženiji delovi putnih pravaca. Međutim, bila su to samo trenutna rešenja. Puteve je trebalo stano održavati, na nekim mestima izvršiti njihovu detaljnu rekonstrukciju, privremene objekte zameniti stalnim, i izgraditi puteve do svih seoskih naselja. Zbog toga su se radovi na putevima održavali svake godine kroz takozvane Putne nedelje. Po pisanju lista „Naš život“ (br. 5 i br. 21 od 1946. g) u Zaječaru je prva Putna nedelja bila organizovana u periodu od 12. do 19. maja 1946. g, kada je u čitavom zaječarskom srezu bilo izvučeno 6.000 kubnih metara kamena, 600 kubnih šljunka i očišćeno 20.601 metara jarkova.

Gvozdeni železnički most na Grliškoj reci nakon posleratne obnove

U prvom periodu obnove brigu o obnavljanju saobraćajnica vodili su Odseci za obnovu saobraćaja pri Okružnom, Sreskom i Gradskom narodnom odboru, dok je stručne poslove u vezi sa opravkom i održavanjem puteva i mostova vodilo Građevinsko odeljenje Narodnog odbora sreza zaječarskog.

Budžetom zaječarskog okruga za 1946. godinu, za potrebe Građevinskog odeljenja i uređenje puteva i mostova, bila je predviđena suma od 440.000 dinara i to za: opravku i održavanje puteva 400.000 dinara, za opravku i održavanje mašinskog parka (valjkova, drobilice i kamiona) 20.000 dinara i održavanje tehničkog skladišta 20.000 dinara. Odobrena novčana sredstva nisu bila dovoljna za ozbiljnije radove na putevima, već su se njime mogle samo popravljati pojedine deonice i putni objekti.

Obnova porušenog Zaječara, pre rata tekstilna prodavnica Svete Miškovića, a posle rata Omladinski dom 1947.g

S obzirom na značaj pojedinih puteva i putnih pravaca, 1947. godine se u Srbiji osnivaju i tehničke sekcije za puteve. Po podacima iz Službenog glasnika Narodne Republike Srbije, br. 57 iz 1946. godine, jedna od prvih takvih sekcija bila je osnovana i u Zaječaru, sa ciljem da se održava nesmetani saobraćaj, održavaju putevi i izvode manji radovi na održavanju kolovoza

Zakonom iz 1947. godine u dotadašnjem timočkom okrugu ukinuti su srezovi: timočki (u Minićevu), krajinski (u Negotinu) i brzopalanački (u Jabukovcu), a naselja njihovih područja priključena postojećim srezovima.

Izmenjene društveno-ekonomske prilike posle oslobođenja intenzivirale su i pomeranje seoskog stanovništva prema gradu i gradskoj industriji, pa prema tome i sve češću seobu i naseljavanje u blizini grada. Na periferiji zaječarske gradske zone nastala su tada i prva bespravno izgrađena naselja, Vlačić i Kotlujevac.

Po popisu od 15. marta 1948. godine u samom gradu Zaječaru je u 4.261 domaćinstvu živeo ukupno 11.861 stanovnik. U tom istom popisu nalazimo i podatak da je grad Zaječar već tada imao 7.564 doseljenih stanovnika.

Krajem 1948. godine, za održavanje i zgradnju puteva sreskog značaja, bilo je osnovano i povereništvo za lokalni saobraćaj pri Narodnom odboru sreza Zaječar. Njegov osnovni zadatak bio je izgradnja puteva koji povezuju odsečena seoska naselja sa republičkim putevima i preko njih sa samim Zaječarom.

I u oblasti poštanskog saobraćaja nastojalo se da se sva seoska naselja u srezu povežu telefonskim linijama i u njima organizuju pomoćne pošte. Da bi se prevazišao sistem prenošenja pošte od Zaječara do seoskih naselja putem kurira mesnih odbora, otvorene su pomoćne pošte pri mesnim odborima u Vražogrncu, Vratarnici, Grljanu, Velikom Izvoru, Lubnici i Rgotini (1949. g) i dostave u Trnavcu i Zvezdanu. Pitanje novih kadrova rešavano je internim poštanskim tečajevima.

Sa osavremenjavanjem poštanskog saobraćaja Zaječar je 1950. godine imao: 6 telegrafskih i 23 telefonskih međumesnih linija, 150 telefonskih pretplatnika, iz njegove pošte je te iste godine bilo poslato 18.000 telegrama i 600.000 pisama, a prispelo 650.000 pisama. Do seoskih naselja bilo je razvučeno 120 kilometara telefonskih linija.

Vojnici ispred železničke stanice u Zaječaru, AZ 5 IV 50

Godine 1949. na teritoriji tadašnje Narodne Republike Srbije formirane su i nove administrativno-teritorijalne jedinice koje su nosile nazive: srezovi, gradovi, gradski rejoni i područja mesnih narodnih odbora ili gradska naselja. U istočnoj Srbiji je formirana Timočka oblast sa sedam postojećih srezova (boljevački, borski, zaglavski, zaječarski, ključki, krajinski i porečki), dok su gradovima proglašena naselja Zaječar, Bor i Negotin.

Po podacima iz lista „Timok“, koji su objavljeni 1956. godine, može se videti da u Zaječaru sve do 1953. godine nije bilo ozbiljnije stanbene izgradnje (do tada se, sa puno truda i sredstava, radilo samo na obnovi porušenih zgrada i na adaptacijama) i da su od samog oslobođenja (1944. g) do te iste (1953.) godine u njemu bile podignute samo tri stanbene zgrade sa 26 stanova i 83 stana za privatna lica.

Do daleko veće izgradnje privatnih i društvenih stanova došlo je u periodu od 1953. do 1956. godine, kada su na dodeljenim placevima iz opštenarodne imovine, radnici i službenici iz Zaječara podigli 68 stanova. U istom periodu podignute su i 143 stanbene zgrade sa 267 stanova, od čega je 138 stanova bilo izgrađeno iz sredstava zajednice.

Skoro u isto vreme kaldrmisane su i ulice: Kraljevića Marka, Vardarska, Kumanovska, Makedonska, Čupićeva i Dušanova, izgrađena ulica Borisa Kidriča (danas Generala Gambete) i opravljena u celosti ulica Ljube Nešića. Osim toga urađena je i reparacija pojedinih manjih ulica, skverova, drvoreda, travnjaka, otvoreno je nekoliko modernih robnih kuća, nabavljene nove cisterne za vodu, uređeni izlozi prodavnica, postavljena fluorescentna svetla, proširena i uređena zelena pijaca, podignuta moderna gradska pekara, prošireno javno kupatilo, podignute javne česme. Na Kraljevici je zasađeno preko 200.000 raznih sadnica, uređeni drvoredi niz glavne ulice, podignut prvi dečiji park i izgrađen moderni gradski stadion (na mestu današnjeg Doma zdravlja).

Do kraja 1955. godine u Zaječaru je bilo podignuto 299 novih zgrada, računajući tu i privatnu stanbenu izgradnju sa 376 stanova i preko 40 zgrada i zgradica koje su na divlje bile izgrađene.

Od novih privrednih objekata, podignute su prostorije za Stolarsko preduzeće „Jedinstvo” i izgrađeno Prehrambeno preduzeće „Hajduk Veljko”. Na ruševinama starog mlina Rajkovića i Stajkovića, podignuta je Fabrika porculana (takozvana Keramika). U izgradnji je bila Industrija Klanice i hladnjače (čiji je rad započeo 1957. g), Mašinska radionica „Arsenije Spasić” podigla je svoje dve hale, Timočko električno preduzeće (pored izgrađenih centrala u Zvezdanu i Sokolovici) podiglo je u centru grada dve svoje poslovne zgrade, Preduzeće za opravku kola i lokomotiva svoju prostranu železničku radionicu, upravnu zgradu, kupatilo za radnike, postavilo kanalizaciju i podiglo nekoliko sitnijih objekata, Preduzeće „Izgradnja” podiglo je sebi upravnu zgradu, preduzeće „Žitopromet” svoj magacinski prostor za 500 tona, Gradsko transportno preduzeće svoje poslovne prostorije.

Nekoliko zgrada bilo je podignuto i za zdravstvene, kulturne i prosvetne potrebe. Za Grudno odeljenje Opšte bolnice u Zaječaru bila je podignuta zgrada sa 135 kreveta, izgrađena je velika zgrada Doma narodnog zdravlja i uz nju dograđen deo zgrade za Dečiji dispanzer i Zavod za socijalno osiguranje. Zaječar je u isto vreme dobio i novu Veterinarsku stanicu. Sredstvima grada podignuta je i dovršena osmogodišnja škola. Na padinama Kraljevice izgrađena je bivša Partiska škola (kasnije odeljenje Ekonomskog i Pravnog fakulteta iz Niša, a danas Fakultet za menadžment). Grad je takođe dobio i Zubotehničku laboratoriju i zgradu Šumske direkcije.

Podignuta je i zgrade pošte br. 2 (na železničkoj stanici), zgrada Traktorska stanica (koju je koristio Zavod za poljoprivredna istraživanja) i zgrada Narodne banke. Izvršene su i adaptacije zgrade za Narodni muzej, bezmalo iz temelja je podignuta zgrada Narodnog pozorišta (bila je sa u ruševinama i izgorela), zgrada za telesno vaspitanje „Partizan”, Antituberkulozni dispanzer, zgrada Omladinskog doma (u centru grada), zgrada Doma vojske, sala bioskopa „Timok”, sala bioskopa „Jadran” i mnoge druge.”

Sa osnivanjem Preduzeća za održavanje puteva, te iste 1949. godine, počelo se intenzivnije raditi i na održavanju i izgradnji puteva u zaječarskom srezu.

Most na Timoku i železnička stanica kod Metovnice, AZ 5 III 69

U periodu od 1949. do 1953. godine radilo se na putu i mostu za Veliki Izvor, zatim na putu od Zaječara i Rgotine do Koprivnice, na starom putu od Zaječara do Vratarnice, na putu od Zaječara do Lubnice i na putu od Zaječara do Bora (preko Kotlujevca i Zvezdana). Osim na putevima I i II reda radilo se i na sreskom putu od Zaječara do Lasova (na deonici do Šljivara).

U to vreme su izvršene i prve probe za modenizaciju saobraćaja u istočnoj Srbiji. Oblaganje kolovoza hladnom bitumenskom emulzijom (polupenetracija) izvršeno je najpre na putu od Zaječara do Grljana (na deonici između Bolnice i Rasadnika), a zatim i u samom centru grada, u tadašnjoj ulici Moše Pijade (između današnje pošte i pijace).

Do kraja 1954. godine radilo se i na valjanju puta od Grljana do Vrške Čuke, zatim na novoj varijanti puta od Zaječara do Zvezdana (deo od artiljerijskih kasarni), dok je put do graničnog prelaza na Vrškoj Čuki popravljen i nasipan šljunkom i peskom.

I pored svega, skoro sve pomenute gradnje puteva bile su kratkog veka. Zbog nedostatka sredstava, kadrova i tehnike, ti isti putevi su bili nesolidno građeni, tako da je većina njih morala ponovo da se izgrađuje. Bila je očigledna samo želja da se ostvare bolje veze sedišta sreza (Zaječara) sa širom okolinom van glavnih saobraćajnica, što je u tom periodu bilo i postignuto. Prvenstvo je dato putevima od republičkog značaja na pravcu od Kladova do Niša i na pravcu od Zaječara do Paraćina, da bi se odmah posle njihove obnove prešlo i na seoske puteve i one koji su povezivali republičke puteve sa tadašnjim rudarskim centrima (sa rudnicima na Vrškoj Čuki, Bogovini i Lubnici).

Današnja putna saobracajnica između Grliške reke i Zaječara

Sa takvim stanjem puteva automobilski, teretni i putnički saobraćaj veoma se sporo razvijao. U gradskom saobraćaju još uvek je preovlađivao saobraćaj stočnom zapregom, sa veoma malim brojem motornih vozila. Bolji i sigurniji saobraćaj, kako teretni tako i putnički, nastao je tek sa pojavom prvog autosaobraćajnog preduzeća u Zaječaru.

dr Miodrag Velojić

U sledećem nastavku:

Nastanak i razvoj autosaobraćajnog preduzeća u Zaječaru

Prikaži više

Оставите одговор

Ваша адреса е-поште неће бити објављена.

Pročitajte i ovo
Close
Back to top button