U podnožju Stare planine, nedaleko od Knjaževca, vekovima opstaju svetinje koje čuvaju tragove burne prošlosti, neobičnih graditeljskih rešenja i još uvek nedovoljno razjašnjenih istorijskih priča. Crkva Presvete Bogorodice u Donjoj Kamenici, poznata i kao srpski Notr Dam, i obližnji manastir Svete Trojice svedoče o bogatom duhovnom i kulturnom nasleđu ovog kraja.
Na svega 15 kilometara od Knjaževca, u selu Donja Kamenica, nalazi se crkva Presvete Bogorodice, jedinstvena srednjovekovna građevina koja i danas privlači pažnju svojom arhitekturom, neobičnim freskama i brojnim nedoumicama o svom poreklu. Zbog specifičnog izgleda i dve kule zvonika na zapadnoj fasadi, ovaj hram često nazivaju i srpskim Notr Damom.
Iako se smatra da je podignuta u XIV veku, tačno vreme izgradnje crkve, kao i identitet njenog ktitora, i dalje su predmet različitih tumačenja. Među pretpostavkama koje prate istoriju ove bogomolje pominju se despot Mihajlo i nepoznati srpski plemić, dok je zbog istorijskih prilika i perioda bugarske vladavine ovim područjem crkva smatrana i bugarskom.
Njenu posebnost čine i freske, među kojima se izdvajaju neobična vizantijski plava boja i tragovi oštećenja na licima i očima svetitelja. Kao jedina sačuvana freska izdvaja se prikaz Tajne večere, dok se oštećenja ostalih prikaza dovode u vezu sa periodom turske vladavine i vremenom nakon Drugog svetskog rata.
O arhitektonskoj i umetničkoj vrednosti crkve svedoči i njen živopis, koji obuhvata cikluse posvećene Hristovim stradanjima, velikim crkvenim praznicima i životu Presvete Bogorodice. Građena od lomljenog kamena i maltera, sa galerijskim prostorom na zapadnoj strani i osnovom sažetog upisanog krsta sa kupolom, Bogorodičina crkva predstavlja značajan spomenik srednjovekovne arhitekture.
Arheološka istraživanja potvrdila su postojanje nekropole iz perioda od XIV do XVII veka u njenoj blizini, dok se u Zavičajnom muzeju u Knjaževcu čuva srebrna dijadema sa pozlatom, pronađena u okolini crkve.
Danas, rekonstruisana i zaštićena kao spomenik kulture od posebnog značaja, crkva Presvete Bogorodice zauzima važno mesto na turističkoj mapi knjaževačkog kraja. Prema podacima Turističke organizacije Knjaževac, broj posetilaca raste, a među njima su, pored domaćih turista, i gosti iz Bugarske i drugih zemalja.
Ipak, iza njenog neobičnog izgleda i istorijske vrednosti krije se mnogo više od arhitektonskog rariteta – priča o nepoznatom ktitoru, oštećenim freskama i tragovima prošlosti koji i danas podstiču pitanja o nastanku i sudbini jednog od najzanimljivijih srednjovekovnih hramova istočne Srbije.
U idiličnom prirodnom okruženju, u podnožju Stare planine nalazi se i manastir Svete Trojice. Podignut je u srednjem veku i predstavlja dragocen spomenik duhovnog i kulturnog nasleđa. Njegova arhitektura odiše tradicionalnim graditeljstvom, dok mirna atmosfera i spokoj prirode čine posetu ovde istinskim doživljajem. Zajedno sa Bogorodičinom crkvom čini važnu celinu verskog i kulturnog turizma u knjaževačkom kraju.
Manastir Svete Trojice nalazi se na obroncima Stare Planine, 15 kilometara jugoistočno od Knjaževca, na desnoj obali Trgoviškog Timoka. U prošlosti paljen i uništavan, ne ostavlja bitnije dokumente o svom nastanku. Jedini natpis koji govori o ktitoru renovirao je 1848. prvi poznati iguman Svete Trojice, jeromonah Pantelejmon (Nedeljković).
Sudeći po tom natpisu koji se nalazi u naosu hrama, pretpostavlja se da je hram podigao despot Lazar 1457. godine. Neki istoričari smatraju da je to despot Lazar, sin Đurđa Brankovića, dok je po Vasiliju Markoviću „bez ikakvog razloga, taj osnivač identifikovan sa sinom Đurđa Brankovića“.
U radu „Crkva Svete Bogorodice u Donjoj Kamenici i oblast „Dendra“ velikog župana Dese i njegovih potomaka“, autora Živojina Andrejića, objavljenom u Razvitku, broj 211-212, dokazuje se da su srpski župan Desa i njegovi potomci baštinili oblast Dendru u kojoj je sagrađena crkva Sv. Bogorodice „na dva stupa“ u Donjoj Kamenici kod Knjaževca. Potomci Konstantina Teha, Desinog paraunuka, poznati kao Šišmani su obnovili i iznova živopisali crkvu u prvoj polovini XIV veka. Dokazuje se da su u pitanju gospodin Belaur (Bela Uroš) i njegov brat, vidinski despot i budući car, Mihajlo III Šišman.
…Arhitektonska osnova crkve sa jednom kupolom i narteksom sa dve kule je u stilu crkava raške škole XII i početka XIII veka. Takve su crkve: Sv. Nikola i Sv. Bogorodica u Toplici, Sv. Petar u Belom Polju, Sv. Trifun u Kotoru, Sv. Bogorodica u Hvosnu, Sv. Bogorodica Gradačka u Čačku, Sv. Đorđe u Budimlji i Sv. Đorđe u Rasu. Dakle, Sv. Bogorodica u Donjoj Kamenici bi mogla biti zadužbinska crkva župana Dese u oblasti Dendre, njegovog sina Nemanje, unuka Tehomila u oblasti Dendre, i njihovih potomaka. Vremenu XII veka odgovara i osnova crkve manastira Sv. Petke u Ribaru–Đurincima kod Svrljiga.
Osnova crkve u Donjoj Kamenici i arhitektonski izgleded sa dve jasno profilisane kule u vreme pre obnove i novog živopisanja u prvoj polovini XIV veka jasno je vezuju za kraj XII i početak XIII veka. Osnova hrama je u vidu slobodnog, ali vrlo nepravilnog, krsta i sa vrlo plitkom oltarskom apsidom. Ovakva njena osnova kao da je daleki odjek crkava iz X–XI veka iz Primorja: Sv. Krsta u Ninu i Sv. Marije u Duklji i prostorno mnogo bliže crkvice u Đunisu. Crkva u Donjoj Kamenici ne izgleda monumentalno zbog svojih malih dimenzija (12 x 9m), a pogotovu i zato što je zidana od kamena sige i rečnih valutaka iz Trgoviškog Timoka. Nemarnost graditelja u postavljanju osnove i skroman materijal za zidanje pretpostavljaju da je mogla biti građena na brzu ruku. Sa gubljenjem Dendre gubila su se i prava župana Dese na crkveno središte koju je označavala crkva „na dva stlpa“. U XIII veku je episkopija bila u Niševcu kod Svrljiga o čemu rečito svedoči zapis iz jevanđelja koje je 1279. godine napisao gramatik Voisil u gradu Svrljigu za prezvitera Georgija u dane cara Ivaila pri episkopu niševskom Nikodimu. Ovo bi se moglo uklopiti u životnu priču župana Dese koji je dobijao i još brže gubio Dendru. Crkva je po svemu sudeći, pošto obimniji arheološki radovi još uvek nisu izvedeni, bila utvrđena. Postojeći ostaci objekata i nekropola govore da je bila jednog trenutka pretvorena u manastir. Istraživanja nekropole, pri čemu je otkrivena pozlaćena dijadema iz XII-XIII veka pokazuju i dokazuju postojanje ovog objekta i pre prve polovine XIV veka u kome je nastao postojeći živopis. Za Kanica karakterističan „ukras na tornju potseća na ukrase starobugarskih crkava na Dunavu u blizini Crnog Mora“. Crkva je bila dugo napuštena i u urušavanju, a „1925. godine srušilo (se) kube i deo zida tako da je crkva sada nepokrivena“.
Vrlo važan podatak je zabeležio i Mišković o njenoj pridvornoj funkciji. Isto tako je važan podatak da je u današnjoj Gornjoj Kamenici na Grcom (gradskom) Rtu bio stari grad koga je podigao neki „Latin“. Na mestu Pusto Trgovište je po tradiciji bilo veliko naselje od koga su postala sela Trgovište i Kamenica. Tradicija zna i da se ranije zvala Vezir Kamenica. Posle bitke kod Nikopolja 1396. godine došlo je do ropasti Vidinskog carstva čija je istovetna oblast organizovana kroz Vidinski sandžak. U najstarijim turskim popisima ovog sandžaka iz 1454/55. godine i kasnije Kamenica se ne pominje pod ovim imenom. U crkvi Sv. Trojice u Gornjoj Kamenici je sačuvan natpis o njenoj gradnji 1457. godine od strane „despota Lazara“ koji svakako nije Lazar Branković, ali može biti neko od naslednika iz porodice Šišmana. O islamizaciji feudalnog sloja u ovom kraju jasno govori podatak iz popisa da je zapovednik tvrđave Svrljig bio Sulejman beg, sin Kara Bogdana, a da je timar „sa despotovog tahvila dat Karadži, dizdaru Svrljiga“. Čini se da bi ovaj despot i njegov tahvil mogao biti “despot Lazar“ iz Gornje Kamenice. U turskim popisima se pominje manastir Prečiste (Bogorodice) „blizu sela Manastiriščine“. Branka Knežević bez jačih dokaza ovaj manstir dovodi u vezu sa današnjim manastirom Suvodolom. Pod imenom Prisad i manastir Sv. Trojice u Gornjoj Kamenici je 1560. godine pripadao carskom hasu. U popisu iz 1466. godine se pominju sela Ravna, Suvodol i Štitar.
Određeni kvalitetni i relevantni zaključci o arhitekturi crkve Sv. Bogorodice u Donjoj Kamenici, nastali posle restauracije 1958. godine od strane arhitekte Slobodana Nenadovića, ostali su neprimećeni i zapostavljeni: „U njenoj arhitektonskoj kompoziciji nalaze se elementi koje ćemo naći kod naših najvećih srednjovekovnih spomenika arhitekture, ali sve to u minijaturnim razmerama… Kompzicija koju je majstor ove crkve dao njenoj zapadnoj polovini, narteksu sa spratom i dvema kulama, sasvim je zapadnjačkog porekla, a takvu kompoziciju vidimo kod naših najstarijih spomenika, kao što su Nemanjini Đurđevi stupovi kod Novog Pazara, crkva sv. Nikole kod Kuršumlije i crkva sv. Petra u Bijelom Polju. Čak i u izvesnim detaljima vidimo veliko ugledanje na zapad, na gotske katedrale. Visoki četvorovodni krovovi na kulama i male piramide na uglovima kula…predstavljaju jedinstven primer… I samo kube crkve u Donjoj Kamenici svojim spoljnim kružnim oblikom više se vezuje za starije primere raške škole (Sopoćane, Moraču, Svete apostole u Peći, Mileševu, Arilje, Dečane), nego za primere građevina pod uticajem Vizantije i moravskog stila… arhitektura ove crkve nema nikakve veze ni sa kojim spomenikom u Bugarskoj.“ Međutim, posle ovih sjajnih zaključaka, nemajući ukupnu potporu i ideju o početnom ktitoru, silazi na konstataciju da hronologiju crkve ne treba pomerati unapred zato što se protomajstor u ovom slučaju samo inspirisao monumentalnim spomenicima Nemanjinog vremena i zapadnjačkom gotskom arhitekurom.
Može se pretpostaviti da je posle pada Konstantina Teha i njegovih sinova crkva u Donjoj Kamenici zapustela da bi je tri brata, od kojih je jedan bio monah, i njihov otac, takođe monah, obnovili i oslikali u vreme despota Mihajla, sina cara Mihajla (Ill). Jedan od braće je naslikan sa svojim malim sinom. Taj brat ktitor se nešto kasnije, posle nekoliko godina, ponovo dao naslikati na spratu narteksa sa svojom suprugom i, sada nešto odraslijim, sinom i ćerkom još uvek devojčicom. Sredovečni monah i njegov sin monah su naslikani ispod Hrista koji nad njima vrši investituru. Isti je slučaj i sa ktitorom na spratu. Dakle, njegov otac monah i on su u nekom naslednom pravu vlasti nad ovim oblastima i u srodstvu sa despotom Mihajlom, sinom cara Mihajla (Šišmana) koji je na istočnom zidu narteksa naslikan u istovetnoj vladarskoj investituri.
Imajući u vidu da je vidinski despot Šišman (Mihajlo sin cara Konstantina Teha) ženidbom sa ćerkom velikog župana Dragoša i ženidbom najstarijeg sina Mihajla III Šišmana sa ćerkom kralja Milutina postao car vidinske oblasti, koja je time izuzeta iz bugarskog carstva, nagoveštava se mogućnost rešavanja problema crkve Sv. Bogorodice u Donjoj Kamenici. Pre toga se mora napomenuti da je Mihajlo III postao despot, a njegov mlađi brat Belaur gospodin sa sedištem u Donjoj Kamenici ili današnjem Knjaževcu. Polazeći od svega rečenog moglo bi se poći i u konačno rešenje problema ko je ktitor Sv. Bogorodice u Donjoj Kamenici. Nema sumnje da je ovde naslikan u priprati despot Mihajlo budući car Mihajlo III Šišman sa svojom suprugom Anom, ćerkom kralja Milutina, a iz natpisa pomenuti car Mihajlo je njegov otac Mihajlo Šišman koji je posle ženidbe sa ćerkom srpskog velikog župana Dragoša postao vidinski car. Daljim anticipiranjem dolazimo do ktitorskog portreta gde, po svemu, dva rođena brata stoje pred Bogorodicom od kojih joj mlađi sa svojim malim sinom prinosi građevinu na dar. Stariji brat je po liku i izgledu istovetan despotu Mihajlu iz priprate. Imajući to u vidu dolazimo do saznanja da je ktitor Sv. Bogorodice u Donjoj Kamenici gospodin Belaur. Kada je kasnije, dozidao sprat između „dva stupa“ i drvenu pripratu Belaur je dao naslikati sebe i suprugu sa sinom i ćerkom u vladarskoj investituri što govori o njegovim uvećanim pravima. Kao mlađi brat uvećana prava je mogao dobiti samo napredovanjem brata Mihajla koji je u međuvremenu morao postati car, a Belaur stekao titulu gospodin kako se tituliše i u Staničenju. Ova slika je mogla nastati odmah posle 1321. godine. To podrazumeva da su stariji portreti u Donjoj Kamenici nastali oko 1315. godine ukoliko se imaju u vidu ove relacije kao i sam izgled Belaurovog sina na starijoj i mlađoj slici.
Crkva u Donjoj Kamenici se ne može posmatrati izolovano od crkve Sv. Trojice u Gornjoj Kamenici koja je u neposrednoj blizini za koju se na osnovu natpisa i karakteristika živopisa smatra da je iz XV veka i da je zadužbina srpskog despota Lazara Brankovića. Razmatrajući granicu između Turske i srpske despotovine u to vreme došlo se do saznanja da ova oblast nije pripadala Srbiji još od kraja XIV veka. Prema tome, crkvu u Gornjoj Kamenici nije mogao zidati i islikati despot Lazar Branković. Natpis u Gornjoj Kamenici jasno beleži ime ktitora: „despot Lazar“, godinu zidanja: 1457, ali bliže ne određuje koje on. Despot Lazar bi mogao biti jedan od nekoliko, u istoriji, n.n. sinova ili unuka bugarskog cara Ivana Šišmana i Mare (Dragane?), ćerke srpskog kneza Lazara. Mara se za Ivana, sina bugarskog cara Aleksandra Asena, udala oko 1386. godine. Ako je Lazar, koji nosi ime po dedi, bio rođen posle 1390. godine onda je crkvu u Gornjoj Kamenici sagradio kada je već bio turski vlastelin u starosti od oko 50. godina.
Konstantin Teh je imao više dece. Jedan od njegovih sinova koji je izbegao iz Bugarske mogao je biti zagonetni vojvoda Tihomir, osnivač prve vlaške države početkom XIV veka. Predanje koje je zabeležio muntenski hroničar Konstantin Kantakuzino krajem XVll veka beleži da je prva muntenska dinastija bila srpskog i Nemanjićkog porekla. Imena prvih vladara su bila Tihomir, Seneslav, Ivanko. Vladislav, Juga…
Rezime: Usvojeni su kao potpuno tačni podaci da je župan Desa imao sledeću decu: Miroslava, Konstantina, Nemanju, Zavidu i n.n. kćer, da je od sina Nemanje imao unuke: Tihomila i Simeona, a od sina Zavide: unuka Miroslava i da je od unuka Tehomila imao paraunuka Konstantina Teha (bugarskog cara), odnosno čukununuka Mihajla (despota vidinske oblasti). Isto tako, jasno je da raški župan Uroš II ima sinove: Tehomila i Čudomila, a od ovog prvog paraunuke: Zavidu (David), Konstantina (Stracimir), Prvoslava i Nemanju. Time se došlo do toga da je župan Stefan Vukan otac velikog župana Stefana Nemanje, rođeni brat župana Uroša I. Njihov otac je bio župan Marko (Miroslav), a majka sestra srpskog kralja Bodina i jedno vreme bugarskog cara pod imenom Petar Bodin. Župani Miroslav (Marko) i Vukan vode poreklo od raškog župana Tehomila iz vremena srpskog vladara Časlava (927–950.).
Vrlo važna saznanja se formiraju na činjenici da je župan Desa vladao Dendrom, oblast istočno od Niša, kao i njegov sin Nemanja, unuk Teho(mil) i paraunuk Konstantin Teh koji uz pomoć svog rođaka srpskog kralja Uroša I postaje bugarski car. Iako vazal Srbije, Konstantin ovu proširenu oblast pripaja Bugarskoj pod imenom Vidinskog despotstva. U prilog ovog shvatanja ide i arhitektura crkve u Donjoj Kamenici kod Knjaževca sa dve kule koje su karakteristične za crkve raškog (vizantijsko-romanskog) stila krajem XII i početkom XIII veka u Srbiji. Obnavljanje svojih naslednih prava u oblasti Dendre pratilo je i obnavljanje crkve i slikanje novog živopisa u Donjoj Kamenici od strane porodice vidinskih gospodara. Ktitor obnove crkve i živopisanja je gospodin Belaur (Bela Uroš), brat despota i budućeg cara Mihajla III Šišmana. Vidinski i bugarski car Mihajlo III je po svemu potomak Konstantina Teha u drugom kolenu. koji je napadom na Srbiju Stefana Dečanskog želeo da se domogne prava vlasti na dedovski i “očinski tron“ na osnovu direktnog prava nasleđa.
Živojin Andrejić, Razvitak, broj 211-212, 2003. god.
Crkva Presvete Bogorodice u Donjoj Kamenici i manastir Svete Trojice u Gornjoj Kamenici nisu samo svedoci prošlih vremena, već i važan deo kulturnog i duhovnog identiteta knjaževačkog kraja. Dok jedinstvena arhitektura i neobične freske Bogorodičine crkve i dalje podstiču rasprave o njenom nastanku i ktitoru, i istorija manastira Svete Trojice otvara dodatna pitanja o ljudima koji su ove svetinje podizali, obnavljali i čuvali.
Upravo u tim nedovoljno razjašnjenim pričama leži deo njihove posebnosti. Očuvanje ovih spomenika znači čuvanje tragova prošlosti, ali i mogućnosti da buduće generacije upoznaju bogatstvo nasleđa istočne Srbije. Njihova vrednost zato prevazilazi verski značaj – one su deo istorije koju tek treba do kraja istražiti i razumeti.
Sadržaj je objavljen u okviru projekta Knjaževac – Između tradicije i budućnosti. Ovaj medijski sadržaj sufinansiran je od strane Opštine Knjaževac. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove Opštine Knjaževac.