Muzej rudarstva i metalurgije „Bor“ predstavlja jednu od najznačajnijih kulturnih ustanova istočne Srbije, čije delovanje svedoči o bogatoj istoriji rudarstva, industrijskog razvoja i umetničkog stvaralaštva ovog kraja. Od ideje pokrenute sredinom 20. veka do savremene muzejske institucije, Muzej je kroz decenije prerastao u mesto čuvanja, istraživanja i predstavljanja materijalne i nematerijalne baštine Bora i šireg regiona
Inicijativom Saveza boraca, 15. decembra 1950. godine, pokrenuto je osnivanje muzeja u Boru. Upošljavanjem prvih stručnjaka muzejske struke 1961. godine, Muzej u osnivanju, započinje sa profesionalnim radom. Osnovan kao Narodni muzej 1965. godine, ova ustanova zaštite menja svoje naziv u Muzej rudarstva i metalurgije “Bor“, 1974. godine. U početnom periodu povremene izložbe su priređivane na različitim mestima u gradu.
Formiranje muzejskih fondova i upošljavanje muzejskih stručnjaka počelo je osnivanjem Narodnog muzeja u Boru 30. juna 1965. godine od strane Skupštine opštine Bor. Početkom 1969. godine Muzej je preuzeo Konak kneza Miloša u Brestovačkoj banji, sazidan 1837. godine. Posle restauracije i adaptacije zdanja, postavljena je stalna izložbena postavka Brestovačka banja u doba kneza Miloša.
U ovom ranom periodu muzejske delatnosti, započeta su i prva istraživanja na značajnim arheološkim lokalitetima Lazareva pećina u Zlotu kod Bora i Rudnik Dnevni kop u Rudnoj Glavi kod Majdanpeka.
Angažovanjem stručnjaka različitih profila, saradnjom sa mnogim institucijama i organizacijama u zemlji i inostranstvu iz oblasti nauke i kulture, u okviru višedecenijskog rada Muzej rudarstva i metalurgije “Bor“ učestvovao je u realizaciji zajedničkih projekata sa brojnim insitucijama – Istraživanje starog rudarstva i metalurgije u Timočkom eruptivnom basenu, Praistorija na tlu Srbije, Narodna umetnost Timočke krajine i mnogih drugih.
Istorijski razvoj rudarstva i metalurgije je stalna postavka koja je 1973. godine koncipirana i instalirana u Muzeju. Naredne godine, na zahtev Rudarsko–topioničarskog basena Bor, stalna postavka je dopunjena predmetima i građom koja se odnosi na savremeni razvoj RTB-a Bor.
Na Dan rudara 6. avgusta 1984. godine Muzej rudarstva i metalurgije “Bor“ uselio se u zgradu Doma kulture. Tom prilikom otvarena je nova stalna postavka „Razvoj rudarstva i metalurgije od praistorije do savremenog doba“. Ova postavka je uklonjena 2011. godine, sa ciljem koncipiranja i instaliranja nove izložbe. Na ograničenom prostoru i sa manje izloženih predmeta, formirana je privremena postavka pod istim nazivom.
Važno je pomenuti i da je Umetnička kolonija “Bakar“, koja je okupljala stvaraoce čiji je način izražavanja skulptura u bronzi i bakru, osnovana 1985. godine.
Tokom trajanja Kolonije, do 2013. godine, formirana je jedinstvena zbirka bronzane plastike. Kolonija je dobila stalni izložbeni prostor – galeriju “Bakar“, koja je otvorena 3. oktobra 1996. godine.
Nakon samostalne izložbe slika ,,Zemlja, Voda, Vazduh…“ autora Dragiše Trujkića Pafa, koja je obuhvatila 35 slika sa pogledom na Bor i okolinu, a koju je publika mogla da razgleda u drugoj polovini jula, početkom avgusta u galeriji Muzeja rudarstva i metalurgije u Boru, povodom obeležavanja Dana rudara, otvorena je izložba Umetnička kolonija Bakar: trajnost skulpture.
U okviru izložbe predstavljen je jedan manji segment dela nastalih na umetničkoj koloniji, iz bogate i vredne muzejske kolekcije. Takav vid prezentacije podseća publiku na kontinuirani doprinos ove manifestacije savremenoj umetnosti i kulturi u rasponu od skoro trideset godina. Umetnička kolonija Bakar je uspela, da se tokom svog trajanja, pozicionira kao jedan od najznačajnijih punktova u procesu razvoja savremene srpske i jugoslovenske skulpture. Danas, ova izuzetno značajna kolekcija savremene skulpture u bronzi, predstavlja pravu riznicu vrhunskih dela koja su od neprocenjive istorijsko-umetničke i kulturološke vrednosti.
Park – muzej sa jedinstvenom muzeološkom postavkom rudarske, metalurške i mašinske tehnike otvoren je u Boru, u toku 1997. godine.
Osnovni cilj ove postavke je zaštita nasleđa tehničke kulturne baštine.
U prezentaciji kulturno-istorijskog nasleđa Muzeja značajan segment predstavlja izdavačka delatnost koja je započela 1968. objavljivanjem prve publikacije Nikole Tasića Zlotska pećina arheološko nalazište kao i pokretanje periodičnog glasila Zbornik radova Muzeja rudarstva i metalurgije, 1980. godine. Muzej je izdavač više značajnih publikacija, Bor i okolina (1,2), Rečnik drevnog rudarstva od XIII do XVIII veka, Treći rajh i Borski rudnik, Bor i okolina u praistoriji, antici i srednjem veku, Đorđe Andrejević Kun u Boru, Katalog metalnih predmeta iz arheološke zbirke Muzeja rudarstva i metalurgije i druge.
Tokom višedecenijskog rada, Muzej rudarstva i metalurgije “Bor“ dao je značajan doprinos u istraživanjima i proučavanju istorijskog razvoja rudarstva i metalurgije na ovim prostorima i šire. Predstavlja jedinstvenu instituciju u muzejskoj mreži Srbije koja prati, prezentuje, afirmiše i valorizuje kulturno-umetničke pojave u oblastima arheologije, istorije, etnologije, likovnih umetnosti i tehničke baštine putem izložbi, predavanja, promocija, radionica i drugih kulturnih događanja i edukativnih programa.
Muzej rudarstva i metalurgije nalazi se u centru Bora, u delu objekta
Doma kulture, a u neposrednoj blizini nalaze se biblioteka, turistička organizacija, parking i drugi sadržaji. Radno vreme muzeja je radnim danom od 8.30 do 19 sati i subotom od 9 do 13 sati.
Višedecenijski rad Muzeja rudarstva i metalurgije „Bor“ potvrdio je njegovu ključnu ulogu u očuvanju i afirmaciji kulturno-istorijskog, tehničkog i umetničkog nasleđa. Kroz stalne i povremene postavke, istraživačke projekte, izdavačku delatnost i umetničke programe, Muzej ostaje važan svedok razvoja rudarstva i metalurgije, ali i savremene kulture i umetnosti. Kao otvoren i dostupan kulturni prostor u srcu grada, Muzej nastavlja da povezuje prošlost i sadašnjost, nudeći posetiocima jedinstven uvid u identitet i istoriju Bora.
Autor: Bobana Obrenović
Projekat „Oko zlatnog Bora“, sufinansiran je od strane Gradske uprave Grada Bora. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.