Grad Zaječar, kao važno urbano i kulturno središte istočne Srbije, poseduje bogatu i raznovrsnu arhitektonsku baštinu, sa brojnim građanskim kućama, palatama, javnim zgradama i spomenicima koji svedoče o njegovom razvoju od kraja 18. veka do prve polovine 20. veka
Po podacima Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture Beograd u centralnom registru trenutno je upisano 2.657 nepokretnih kulturnih dobara, od toga 2.277 spomenika kulture, 97 prostorno kulturno-istorijskih celina, 203 arheološka nalazišta i 80 znamenitih mesta. Kategorisanih nepokretnih kulturnih dobara ima 783 od čega 201 od izuzetnog značaja a 582 od velikog značaja.
Među nepokretnim kulturnim dobrima od izuzetnog značaja nalazi se 155 spomenika kulture, 11 prostorno kulturno-istorijskih celina, 18 arheoloških nalazišta i 16 znamenitih mesta, a među nepokretnim kulturnim dobrima od velikog značaja 512 spomenika kulture, 28 prostorno kulturno-istorijskih celina, 25 arheoloških nalazišta i 17 znamenitih mesta.
Na listi objekata i građevina u Zaječaru ih je nešto više od 20 koje su pod zaštitom države kao spomenici kulture. Među njima su i čuvene građanske kuće i palate.
1. RADUL-BEGOV KONAK: Originalna građevina bila je podignuta krajem 18. i početkom 19. veka, koja je rekonstruisana 1975. godine. Pod zaštitom države je od 1955. godine
Konak se ubraja u najstarije objekte u Zaječaru. Prvi put se u pisanim izvorima pominje davne 1784. godine, u izveštaju austrijskog oficira Pokornog. Međutim, nema pouzdanih podataka o vremenu nastajanja.
Do 1833. godine konak je pripadao turskom begu čije ime nije pribeleženo, a po oslobađanju Timočke krajine od Turaka otkupio ga je tadašnji najbogatiji zaječarski trgovac Radul Gligorijević iz sela Grljana, kasnije poznat kao Radul – beg.
Radul-begov konak predstavlja spomenik kulture Srbije orijentalne arhitekture koji se nalazi u centru Zaječara i u nadležnosti je Zavoda za zaštitu spomenika kulture Niš.
Konak je podignut u sistemu bondruka, sa doksatom i tremom. Prostorije u prizemlju zgrade najčešće su služile za zanatske radnje i dućane, a prostorije na spratu, koje su imale asimetričnu osnovu, za stanovanje.
Godine 1976. završena je rekonstrukcija i adaptacija Radul – begovog konaka nakon godinu dana opsežnih radova. Do tada, u njegovom prizemlju su se nalazile kazandžijska, kujundžijska zanatska i obućarska radnja, dok je sprat imao stambenu namenu. Prilikom rekonstrukcije pronađeni su tragovi kovačkog ložišta, te se može naslutiti da je u nekom periodu tu postojala kovačnica.
Zanimljiv je podatak da je na spratu, pored odaja za boravak i odmor, postojao i hamam (tursko kupatilo), jedan od obaveznih pratećih elemenata stambenih objekata stare turske kuće.
Danas je konak u sastavu Narodnog muzeja u Zaječaru, gde je na spratu stalna izložbena postavka „Stari Zaječar“ koja prezentuje materijalnu i duhovnu kulturu grada 19. i 20. veka dok je u prizemlju prodajna galerija slika, skulptura i proizvoda domaće radinosti i mesto na kome se održavaju likovne izložbe, promocije knjiga i književne večeri.
2. SPOMENIK UČESNICIMA TIMOČKE BUNE STRELJANIH NA KRALJEVICI: Spomenik je podignut 1940. godine (autor: Antun Augustinčič), pod zaštitom države je od 1983. godine.
3. ZGRADA OSNOVNE ŠKOLE ,,DESANKA MAKSIMOVIĆ“: Završena 1904. godine, zgrada je pod zaštitom države od 1982. godine.
Nastala je 1904. godine kao Osnovna muška škola, po projektu nepoznatog arhitekte. Građena je kao slobodni objekat sa prostranim školskim dvorištem. Kompozicija glavne fasade iz Dositejeve ulice je simetrična i sastoji se iz središeg rizalita u čijoj je osnovi smešten glavni ulaz, a na spratu dominiraju tri velika prozorska otvora svečane sale. Levo i desno u odnosu na središnji, nadovezuju se krila bočnih traktova, zadržavajući u potpunosti simetrični raspored masa. U odnosu na funkcionalnost zgrade, centralni deo osnove zauzima ulazni, odnosno stepenišni hol, dok se traktovima formiraju grupe učionica, školskih kancelarija i kabineta. Objekat je masivan sa skladnim raporedom prozorskih otvora i fasadnom plastikom koja se sastoji iz venca, pilastera, prozorskih ivica i ornamentalnih predstava u duhu bogatog eklektičkog renesansa. Centralni rizalit naglašen je još nadvišenim krovnim vencem sa atikom ukrašenom dekoracijama u vidu akroterija, što važi i za završni krovni vnac bočnih traktova. Stilskim dekoracijama obiluju i enterijeri ulaznog hola, kao i svečane sale
4. ZGRADA OSNOVNE ŠKOLE ,,LJUBA NEŠIĆ“: Podignuta 1892. godine kao zgrada Gimnazije, pod zaštitom države je od 1982. godine.
U zgradi nekadašnje Gimnazije, koja je sagrađena 1892. godine, 1951. godine počela je sa radom osnovna škola.
U temelje zgrade je ugrađena povelja sa potpisima kralja Aleksandra Obrenovića, predsednika vlade Nikole Pašića, ministra prosvete, okružnog načelnika, predsednika opštine, kao i direktora novootvorene gimnazije Mihaila Bobića. Prilikom svoje posete Zaječaru 1893. godine u njoj je odseo kralj Aleksandar Obrenović lično a u njoj je održan i svečani kraljevski prijem.
Škola je osnovana odlukom Narodnog odbora Opštine Zaječar, a proizašla je iz 170 godina starog osnovnog školstva grada Zaječara koje je započeto davne 1830. godine otvaranjem prve osnovne škole u ovom gradu.
Nosi ime po Ljubomiru Nešiću, narodnom heroju Jugoslavije i učesniku Narodnooslobodilačke borbe (NOB).
Zgradu je projektovao deda čuvenog Zorana Radmilovića Nemac Rihard Lang, koji je uzeo ime Radmilo, a po njemu su njegovi potomci postali Radmilovići.
5. ZGRADA OSNOVNOG SUDA (OKRUŽNOG NAČELSTVA): Podignuta u periodu od 1906-11. godine, pod zaštitom države je od 1982. godine.
Ugledni srpski arhitekta Petar Popović projektovao je zgradu Okružnog načelstva (kasnije Županije) 1907. godine, u sklopu najstrožeg gradskog centra. Radove je izvodio preduzimač A. Veljković, pod nadzorom okružnog inženjera Stevana Burmazovića. Danas se u njoj nalazi Osnovni sud u Zaječaru.
6. PRIVATNA KUĆA U UL. PROTE MATEJE BR. 9: Podignuta 1926. godine, pod zaštitom države je od 1983. godine.
Kuća se sastoji od podruma i prizemlja sa jednostavnim rasporedom prostorija. Objekat u svojoj osnovi ima oblik ćiriličnog slova „G“. Krov je mansardan i kulminira dekorativnom osmougaonom kupolom, koja daje najjači utisak ovom nekada raskošnom zadnju. Krov krase i kitnjasti prozori sa elementima timpanona i volutama. Iznad dvorišta je ograda u obliku balustrade. Kuća je zagasito oker boje, a fasada je prekrivena veštačkim kamenom. Ispod krova vodi venac koji nadvisuje friz formiran od preplitanja. Prozorski okviri ukrašeni su maskama ili stilizovanim prikazima biljaka. Nekoliko pilastra sa plitkim jonskim kapitelima takođe isprepliću fasade na ulici. Kuća poseduje elemente francuske arhitekture, što nije nelogično, imajući u vidu veličanje francuske kulture u Srbiji nakon Prvog svetskog rata. Unutar prostorija javljaju se još i gipsane dekoracije na zidovima i plafonima.
7. PALATA RAJKOVIĆA I STAJKOVIĆA (UL. NIKOLE PAŠIĆA BR.5a): Podignuta je kao stambeno-poslovna zgrada 1927. godine, pod zaštitom države je od 1983. godine.
Ova građevina je sagrađena 1927. godine kao najviša zgrada za stanovanje u Zaječaru.
Stevan Rajković bio je čuveni zaječarski industrijalac koji je pred Prvi svetski rat 1914. godine deo stečenog bogatstva rešio da investira u industriju, te je započeo izgradnju velikog i tada modernog industrijskog mlina u Zaječaru. Godine 1922. stupa u partnerstvo sa Nikolom Stajkovićem, trgovcem žitaricama sa velikim kapitalom. Mlin je završen dve godine kasnije i odmah je počeo sa radom, a dvojac Rajković – Stajković je osnovao i svoju banku, Generalnu banku Rajković i Stajković A.D. Stečenu dobit od mlina i banke investirali su u razne nekretnine, u krugu samog mlina sagradili su impresivnu poslovnu zgradu, koja se i danas može videti u krugu nekadašnje Farbrike porcelana, dok su u centru Zaječara izgradili višespratnu stambenu zgradu sa lokalima u prizemlju, Zaječarcima poznatu kao „Palata Rajkovića i Stajkovića“. Posle Drugog svetskog rata nacionalizovana je.
Građevina se sastoji od prizemlja u kome se nalaze lokali, tri sprata koja služe kao stambeni prostori i krovne terase zaštićene balustradom. Fasada zgrade organizovana je simetrično počev od poligonalnog erkera koji se prostire na dva sprata. Na trećem spratu su tri luka a arkade su odvojene stubovima. Sa obe strane arkada nalaze se prozori uokvireni figurama Atlantiđana. Centralnim delom zgrade dominira kupola u obliku krova.
8. ZGRADA U UL. LJUBE NEŠIĆA BR. 31: Podignuta 1911. godine, pod zaštitom države je od 1982. godine.
Nalazi se u u neposrednoj blizini najužeg gradskog jezgra u u ulici Ljube Nešića br. 31 u Zaječaru. Sagrađena je 1911. godine kao poslovno stambeni objekat u nizu. Zgrada je jednostavnih dimenzija sa dužinom fasadnog fronta prema ulici od 3,70 metara. Sastoji se iz prizemlja, u kome je smešten manji lokal, i sprata na kojem se nalaze dve prostorije jedna orijentisana prema ulici, a druga prema dvorištu. Ulična fasada obrađena je u veštačkom kamenu sa kompozicijom u masi, i sa lučnom atikom kao završenim elementom, na kojoj stoji ispisana godina gradnje. Simetričnost kompozicije naglašena je vetrokazom sa dekorativnim gvozdenim elementima, postavljenim u samom središtu temena atike, koja je sa strane akcentovana piramidalnim stubićima u vidu obeliska.
9. VILA U ĐURE SALAJA BR.20: Podignuta 1938. godine (arh. Desimir Dančević i Klara Soates), pod zaštitom države je od 1982. godine.
Nalazi se u u blizini železničke stanice kao deo centralnog gradskog jezgra u ulici Đure Salaja 20. u Zaječaru. Građena je kao slobodni dvorišni objekat u sklopu parcele od 1937 do 1938. godine po projektu arhitekata Desimira Dančevića i Klare Soates. Objekat ima suteren i visoko prizemlje, sa glavnim ulazom iz dvorišnog trema sa strane. Spoljni izgled kuće vezuje se za uticaj narodne arhitekture, na pomenuti uticaj ukazuje krov nagnut u više pravaca koji ima široku strehu i pokriven je industrijskom ćeramidom, a i oblici dimnjaka sa glavama. Međutim na elemente srpsko vizantijske arhitekture ukazuje raspored niza dvodelnih prozorskih otvora na glavnoj fasadi u vidu sistema od četiri arkadna polja sa polukružnim lukovima, kao i oblik fasadnog ulaznog trema sa strane. Pomenutim elementima doprinose i stubovi u arkadnom sistemu između prozorskih otvora, stubovi trema sa vizantijski obrađenim stilskim kapitelima, pa i ornamentika u sklopu lučkih frizova iznad otvora, data u vidu prepleta. Samo dvorište u čijem je sklopu vila, obiluje parkovskom vegetacijom i impresivne je veličine, a ozidana dvorišna ograda sadrži u sebi detalje u skladu sa arhitekturom objekta. Unutarnje prostorije su prostrane i obiluju bogatom gipsanom dekoracijom na zidovima i plafonima. Sačuvan je i originalan moleraj sa predstavama u duhu folklornih motiva narodnih šara. Pored zidne dekoracije, do izražaja dolazi umetnički obrađena, unutrašnja stolarija (vrata, pregrade i dr) rađena od majstora Radomira Talovića, tadašnjeg vlasnika zgrade, kao i kamin u jednoj od prostorija koji svojim oblikom i detaljima sadrži u sebi izvesne elemente secesije.
10. ZGRADA NARODNOG MUZEJA: Podignuta 1927. godine, pod zaštitom države je od 1984. godine.
Zgrada je podignuta 1927. godine za potrebe vojne ustanove za projektovanje puteva. Kada je osnovan 1951. godine, muzej je zgradu delio sa Istorijskim arhivom koji se nalazio u prizemlju od 1950. do 1967. godine. U istom periodu, u zgradi se privremeno nalazio i lokalni ogranak Crvenog krsta.
11. ZGRADA ISTORIJSKOG ARHIVA: Podignuta 1932. godine, pod zaštitom države je od 1984. godine.
Zgrada Istorijskog arhiva Timočke krajine sagrađena je po projektu zaječarskog arhitekte P. Đorđevića, kao kuća za stanovanje Milana Savića (1857. – 1947.), jednog od najbogatijih Zaječaraca.
Sama građevina ima izgled luksuzne gradske vile. Gotovo kvadratnog tlocrta, građevina je podignuta usred dvorišta od oko 20 ari, oko 20 m od trase ulice.
Vrtna ograda je izrađena od metala sa masivnim zidanim stubovima obloženim veštačkim svetlosmeđim kamenom, a u dvorištu, ispred same zgrade, nalazi se česma. Zgrada se sastoji od prizemlja i sprata. Ulaz ima poligonalni trem, kojem se pristupa stepenicama. Krov zgrade je četvorostran, popločan biber crepom a fasade su obložene veštačkim kamenom. Sama vila se na jednoj svojoj strani završava malom zašiljenom kulom što je čini asimetričnom.
12. ZGRADA SKUPŠTINE OPŠTINE: Podignuta 1923. godine, pod zaštitom države je od 1985. godine.
Iako započeta još 1909 godine, radovi na zgradi Opštinskog doma bili su prekinuti zbog početka Prvog svetskog rata. Završena je 1923. godine za vreme prvog mandata tadašnjeg gradonačelnika Milana Miljkovića. Sastoji se iz prizemlja sa lokalima, i sprata u kome su službene prostorije. Simetrične fasadne površine naglašene su središnjim rizalitom u čijem je sastavu glavna ulazna partija smeštena u prizemlju. Sve ovo odražava se i na spoljnu kompoziciju, sa prostorno naglašenim središnjim rizalitom u svom sastavu i po vertikali sa nadvišenim fasadnim zidom i krovnim završetkom poput mansardnog četvorovodnog. Objekat nosi u sebi određene stilske karakteristike sa obeležjem arhitektonskih pravaca u periodu posle 1920. godine, te predstavlja materijalni dokumenat arhitektonskog razvoja Zaječara kroz bližu istoriju. Objekat je do današnjih dana pretrpeo neznatne izmene u prizemlju.
13. ZGRADA U UL. LJUBE NEŠIĆA BR.38 (BIVŠI RADIO ZAJEČAR): Podignuta 1939. godine, pod zaštitom države je od 1985. godine.
14. GRAĐANSKA KUĆA U UL. LJUBE NEŠIĆA BR.50: Podignuta 1920-ih godina, pod zaštitom države je od 1985. godine.
15. GRAĐANSKA KUĆA U UL. ISTARSKOJ BR.1: Sagrađena 1933. godine, pod zaštitom je države od 1985. godine.
16. GRAĐANSKA KUĆA U UL. KARADŽIĆEVOJ BR.1: Sagrađena je prvih decenija 20. veka, pod zaštitom države od 1985. godine.
17. GRAĐANSKO-STAMBENA TRGOVAČKA KUĆA U UL. 7. SEPTEMBRA BR.2 (OMLADINSKI CENTAR): Sagrađena 1920-ih godina, pod zaštitom je države od 1985. godine.
18. RODNA KUĆA NARODNOG HEROJA LJUBE NEŠIĆA (PIROTSKA BR.9): Pod zaštitom države je od 1950. godine.
19. SPOMENIK PALIM RATNICIMA TIMOČKE KRAJINE U RATOVIMA 1912-1918: Podignut 1929. godine (autor Frano Mengele Dinčić), spomenik je pod zaštitom države od 1987. godine.
20. CRKVA ROŽDESTVA PRESVETE BOGORODICE: Sagrađena 1834. godine, pod zaštitom je države od 1967. godine.
Na području istočne Srbije veliki je broj zaštićenih građevina, a među njima je i Gamzigrad (Romulijana).
Palata je podignuta po zamisli imperatora Gaja Valerija Galerija Maksimijana, pripada posebnoj kategoriji spomenika rimske dvorske arhitekture koja je vezana isključivo za razdoblje tetrarhije. Arheološkim radovima otkriveni su ostaci starijeg i mlađeg utvrđenja. Obe fortifikacije podignute su u vremenskom intervalu od desetak godina. Prostor unutar bedema je, jedinom komunikacijom koja je spajala istočnu i zapadnu kapiju, podeljen na dva dela različite namene. Severnu polovinu obuhvata kompleks carske palate sa malim hramom i monumentalnim žrtvenikom, dok se na južnoj polovini nalaze objekti za javnu upotrebu (veliki hram sa dve kripte pravougaone osnove i terme) i objekti za opsluživanje palate (horeum i jednobrodna građevina sa portikom).
Od prve decenije IV do sredine VI veka u nekoliko mahova Gamzigrad (Romulijana), menja naziv, izgled i osnovnu funkciju. Već u drugoj polovini IV veka Romulijana je zapuštena palata, a posle provale Gota i Huna postaje malo vizantijsko naselje koje se pod nazivom Romuliana pominje u spisku mesta obnovljenih u vreme Justinijanove vladavine. Sistematska arheološka istraživanja traju od 1953, a na otkrivenim objektima kontinuirano se vrše konzervatorski radovi.
Romuliana je 2007. godine upisana na UNESCO-vu Listu svetske kulturne baštine.
Brojne zaštićene građevine i spomenici kulture u Zaječaru predstavljaju neprocenjivo svedočanstvo istorijskih epoha, arhitektonskih stilova i društvenih promena koje su oblikovale ovaj grad. Od Radul-begovog konaka, kao najstarijeg očuvanog objekta, preko reprezentativnih građanskih kuća i palata, do javnih institucija i spomenika, Zaječar čuva bogatu kulturnu riznicu koja zaslužuje stalnu pažnju, zaštitu i promociju. U širem kontekstu istočne Srbije, kojoj pripada i antički kompleks Gamzigrad – Romulijana, upisan na UNESCO listu svetske kulturne baštine, ovo nasleđe potvrđuje značaj regiona na kulturnoj mapi Srbije i Evrope i predstavlja trajnu vrednost za buduće generacije.
Sadržaj je objavljen u okviru projekta „Nasleđe za budućnost“. Ovaj medijski sadržaj sufinansiran je od strane Grada Zaječara. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.