Centar grada Negotina čini staro jezgro u kome se ističu stara i nova čaršija, crkva Svete Trojice, gradski park, Muzej Krajine, rodna kuća Stevana Stojanovića Mokranjca, muzej i spomenik Hajduk Veljku, šetalište… Kada govorimo o istorijskim znamenitostima i spomenicima na području Negotina svakako treba pomenuti Arheološki lokalitet Vrelo – Šarkamen, iz doba rimske tetrarhije, tri manastira – Vratna, Bukovo i Koroglaš, koji predstavljaju izvorište duhovnosti ovog kraja, zatim pivnice u Rajcu, Rogljevu i Smedovcu.
Ime Negotin se prvi put pominje u 16. veku. Mesto nije imalo nikakvog značaja sve do 18. veka, kada je postalo važno vojno uporište. Negotin je od 1833. trajno ušao u sastav Srbije i od tada počinje njegov ubrzani razvoj.
Tada grad dobija glavnu školu, polugimnaziju, žensku školu (jednu od prvih u Srbiji), čitalište, pevačko društvo, crkvu svete Trojice, oko koje se formira gradsko jezgro, koje danas sa starom crkvom iz 1803. čini zaštićenu kulturno-istorijsku celinu.
Negotin je 1530. godine, na osnovu turskih popisnih knjiga Vidinskog sandžaka iz 16. veka, bio manje seosko naselje sa 55 kuća.
Obeležja tipičnog sela Negotin ima do prve polovine 18. veka. Značajnije promene statusa beleži u vreme austrijske okupacije (1718-1739) kada je, po popisu iz 1736. godine, dostigao sto kuća. Sa porastom stanovništva, dobio je i veći vojni značaj. Izgradnjom raznih odbrambenih objekata Austrijanci od Negotina stvaraju naselje koje ima status utvrđene varoši. U vreme austrijske vladavine prvi put se zvanično upotrebljava naziv Krajina. U mapama je obeležen Krajinski dištrikt koji tada ima 32 naselja.
Turci u Krajini ponovo uspostavljaju vlast 1739. godine, ali i oni nastavljaju utvrđivanje grada tako da je Negotin i u turskim vojnim planovima sačuvao, pa čak i povećao, vojno-strateški značaj. U drugoj polovini 18. veka oblasti Krajine i Ključa predstavljaju feud sultanije valide (pripadaju sultanovoj majci) i kao takve čine oblast sa izvesnim stepenom autonomije, jer u njima nisu sudili Turci nego srpski knezovi.
Prava i povlastice koje je Krajina stekla nakon austrijske okupacije 1739. godine Turci su postepeno ukidali. To je jedan od razloga da su u vreme Austrijsko-turskog rata (1788-91) krajinski kneževi pomagali Austriju šaljući odrede dobrovoljaca. Turska vojska je napustila Negotin 1789. godine, ali ni austrijska uprava nije trajala dugo. Nakon Svištovskog mira 1791. godine, Krajina je ponovo uključena u sastav Vidinskog sandžaka, kojim, međutim, tada upravlja problematični Osman Pazvanoglu koji uskoro postaje odmetnik od sultana.
Negotinska krajina se nije odmah priključila ustanicima u Prvom srpskom ustanku. Tek poraz Pazvanoglua kod Banje 1806. godine, njegova smrt sledeće godine i srpsko-rusko vojna saradnja uključili su Krajinu u ustanak. Posle smrti negotinskog oborkneza Mihajla Karapandžića, Sovjet i Karađorđe su premestili hajduk-Veljka Petrovića iz Banje u Negotin gde je on kao vojvoda krajinski, čuvao istočnu granicu Srbije, utvrdio grad i šančeve oko njega. Na taj način Negotin je dobio značajnu ulogu u obezbeđenju srpske granice prema turskoj vidinskoj armiji. Veljko je poginuo u odbrani grada jula 1813. nakon čega su Turci osvojili Negotin i čitavu Krajinu.
Posle sloma ustanka istočni krajevi Srbije bili su pod neposrednom upravom turske vlasti. Takvo stanje ostaje do pobune i oslobođenja šest nahija 1833. godine. Odlučnost pobunjenika i intervencija kneza Miloša presekli su neuspešne pregovore Rusije i Turske o sudbini istočne Srbije i stavili Tursku pred svršen čin. Sultan je 1833. Hatišerifom potvrdio pripajanje šest nahija Kneževini Srbiji.
Svoj najveći napredak Negotin beleži do kraja 1860-ih, od tada počinje da stagnira i ostaje u senci drugih varoši koje ga prestižu izgradnjom komunikacija i boljim i bližim vezama sa Beogradom. Ali i pored toga, Negotin je do početka 20. veka utrostručio broj stanovnika u odnosu na 1834. godinu, tako da su u Negotinu 1900. godine živela 6.342 stanovnika.
Krajinci su vodili borbu protiv Turaka u sastavu Timočke divizije i Druge srpske armije. Turska vojska je poražena na svim frontovima. Nezadovoljna podelom Makedonije, Bugarska je bez objave rata napala Srbiju i započela Drugi balkanski rat. Timočka divizija prvog poziva u ovom ratu vodi uspešne operacije na liniji fronta Sofija-Pirot-Niš. Najveće iznenađenje priredili su trećepozivci Timočke vojske koji su uspeli da zauzmu utvrđeni grad Belogradčik u Bugarskoj. Posle pobede srpske vojske na Bregalnici rat je završen pobedom Srbije.
U Prvom svetskom ratu, nakon povlačenja srpske vojske, Bugari su okupirali Negotin i Krajinu, uveli bugarski jezik kao zvanični u škole, doveli svoje nastavno osoblje, iz nastavnih programa izbacili sve sadržaje koji se odnose na srpsku kulturu, istoriju i jezik. Sve to, uz odgovarajuću propagandu, predstavlja pokušaj Bugarizacije krajinskog stanovništva. Svi koji su na bilo koji način pružili tome otpor, bili su internirani u logore u Bugarskoj na prisilan rad.
Srpska vojska, nakon oporavka na grčkim ostrvima Vido i Krf, odlazi 1916. na Solunski front. U borbama koje su vođene na ovom frontu značajnu ulogu ima 13. pešadijski puk “Hajduk Veljko” u sastavu Druge armije, koja ima glavnu ulogu u proboju Solunskog fronta. Posle proboja Solunskog fronta, 1918. godine, 13. puk, kao ni druge srpske jedinice, nije mogao da učestvuje u oslobađanju istočne Srbije. Taj zadatak dobijaju savezničke vojne jedinice pod komandom francuskog generala Žuinja Gambete, koji je 21. oktobra 1918. godine na čelu konjičke brigade i marokanskih jedinica ušao u Negotin.
Prvu termoelektranu Krajinci su pustili u rad 1924. godine i osvetlili Negotin. Izgradnjom prve elektrane 1924. godine, na putu za Radujevac, u blizini pružnog prelaza, konačno su sa negotinskih ulica „proterani“ fenjeri, a bez posla su ostali i ljudi koji su o njima brinuli popularno zvani „patroldžije“. Pionir elektrifikacije u Srbiji, fizičar, astronom i graditelj prvih srpskih elektrana Đorđe Stanojević je rođeni Negotinac.
Među najvećim poduhvatima u varoši bilo je isušivanje negotinskog rita, koji je trovao život u gradu, započeto 1930. godine, a završeno dve godine kasnije.
Negotin je danas veoma lepo uređena varoš, sa centralnim trgom, šetalištem, dve crkve, uz nekoliko parkova i istorijskih spomenika.
STARA CRKVA – CRKVA ROĐENJA PRESVETE BOGORODICE
Crkva rođenja Presvete Bogorodice, poznata kao Stara negotinska crkva sagrađena je 1803. godine na mestu starije crkve brvnare, predstavljajući najstariji spomenik kulture u Negotinu i nalazi se pod zaštitom države kao kulturno dobro od velikog značaja.
Crkva je zidana kao jednobrodna, masivna građevina sa ukopanim nivoom poda i graditeljskim karakteristikama s početka 19. veka. Najveći priložnici za njenu izgradnju su bile bogate negotinske trgovačke i zanatlijske porodice. Jedan od priložnika je bio i učitelj crtanja i krasnopisa Pavle Čortanović, koji je o svom trošku ikonopisao i uradio zidni živopis u crkvi 1887. godine.
U ovoj crkvi je u prvim godinama muzičkog stvaralaštva dolazio i stvarao naš poznati kompozitor Stevan Stojanović Mokranjac, koji je rođen i odrastao u Negotinu. Ova crkva je u narodu poznata i kao Hajduk Veljkova crkva, jer se neposredno uz oltar sa spoljne strane crkve nalazi grob Hajduk Veljka Petrovića, legendarnog srpskog junaka iz Prvog srpskog ustanka, koji je poginuo braneći Negotin od turskog osvajanja 1813. godine.
Crkva je u to vreme služila kao bolnica za prihvat i lečenje ranjenika. Na apsidi crkve stoje spomen ploče sa posvetom u stihovima pesnika Sime Milutinovića Sarajlije, ispred kojih su zasađena dva drveta badema, podsećajući i danas posetioce na melodiju pesme šeste mokrančeve rukoveti, Raslo mi je badem drvo…“
U crkvenoj porti se nalazi jedinstven po lepoti lapidarijum nadgrobnih spomenika iz 18. i 19. veka, koji su delo narodnih umetnika ovoga kraja i preneti su sa seoskih nekropola iz okoline Negotina.
U priprati crkve sahranjena su dvojica prvih episkopa timočkih po oslobođenju ovih krajeva, sa sedištem u Negotinu: Dositej Novaković (1834-1854) i Gerasim Stojković (1854-1865).
MANASTIR BUKOVO
Manastir Bukovo nalazi se na četvrtom kilometru zapadno od varoši Negotin u Krajini, a pored samog druma Zaječar-Negotin. Leži na padini Bratujevačke kose, bogate vodom i bujnom vegetacijom. Manastir je položen na uzvišici tako da se sa njegovog dvorišta vidi cela dolina Negotina sa okolnim selima.
Poreklo imena manastira danas se samo može nagađati. Jedni misle da je manastir dobio ime po bukovoj šumi koja okružuje manastir. Drugi kažu, da mu ime potiče od vodene ptice „buka“, koje je ovde bilo mnogo u vremenu dok još nije bio isušen negotinski rit.
Pisani podaci o zadužbinaru ili ktitoru manastira Bukovo ne postoje, ali živi više legendi i predanja o tome. Po jednom predanju, manastir Bukovo je zadužbina srpskog kralja Milutina sa kraja 13. veka, podignut posle pobede nad bugarskim carem Šišmanom. Po drugom predanju, ktitor manastira Bukovo je Sveti Nikodim Tismanski koji je živeo u Timočkoj Krajini i izgradio mnogo crkava u 15. veka. Po trećem predanju, ktitor manastira Bukovo je bio neko iz vlastele istočne Srbije i potiče iz 15. veka.Osim ovoga predanja, postoji još i to da je osnovač manastira Sveti Nikodim tismanaski. Ovo je moguće stoga što postoje dokazi da je Sveti Nikodim živeo i delao u timočkoj krajini. Do oslobođenja od Turaka, 1833. godine, Bukovo se u pismenim izvorima javlja samo nekoliko puta.
Manastirska crkva u Bukovu svrstava se u građevine koje su nastale krajem 15. i u prvoj polovini 16. veka. Graditelji Bukova su nepoznati majstori. Jedino što se može sa sigurnošću reći to je da su za zidanje Bukova koristili materijal iz neposredne okoline, tj. iz sela Mokranja i Vidrovca.
Crkva Svetog Oca Nikolaja Čudotvorca nije bitno menjala izgled kroz vekove. Izvršene prepravke i dogradnja nisu umanjile istorijsko-umetničku vrednost arhitekture, jer se u najvećoj meri sačuvao prvobitni oblik.
Negotinci su posebno ponosni na svoju sabornu crkvu
Saborna crkva Svete Trojice u Negotinu se nalazi na uglu Trga Stevana Mokranjca i ulice Hajduk Veljka, građena je u periodu od 1872. do 1876. godine i predstavlja nepokretno kulturno dobro kao spomenik kulture.
Brojne su još građevine i spomenici koji zaslužuju pažnju kako Negotinaca, tako putnika i turista – među njima su manastiri Koroglaš i Vratna.
Negotin – rodno mesto najznačajnije ličnosti srpske muzičke istorije
Negotin je rodno mesto kompozitora Stevana Mokranjca, najznačajnije ličnosti srpske muzičke istorije. Tu se nalazi Kuća Stevana Mokranjca, i u njegovu čast se svake godine održava muzička svečanost Mokranjčevi dani.
Stevan Stojanović Mokranjac, srpski kompozitor, muzikolog i dirigent, direktor i profesor Srpske muzičke škole u Beogradu, rođen je u Negotinu 28. decembra 1855/9. januara 1856. godine od majke Marije (Milanove iz Sikola) i oca Stefana, mehandžije koji je umro samo dva dana po njegovom rođenju. Još od ranog detinjstva je umeo lepo da peva narodne pesme, koje je naučio u krugu porodice, a crkveno pojanje iz Presvete Bogorodice negotinske i kasnije u školi. Osnovnu školu je započeo u Negotinu, a drugi razred je završio u Beogradu, gde su već studirala njegova dva starija brata. Sa bratom Lazom je odlazio u pozorište i naučio je da sekundira svaku pesmu.
Godine 1864. vratio se u Negotin, gde je i završio osnovnu školu. Posle toga se upisao u gimnaziju u Zaječaru, ali je gimnazija 1867. premeštena u Negotin, pa je tamo završio četiri razreda gimnazije. Na raspustu, između II i III razreda dobio je violinu i naučili su ga kako da proizvodi tonove na violini, a on je zatim samouko naučio da svira po sluhu.
Mokranjac je još za života pripadao svetu. Sa Prvim beogradskim pevačkim društvom nastupao je po celoj Evropi, a petnaest Mokranjčevih Rukoveti, Liturgija, Opelo…, dela su kojima se i danas dive prestižne svetske muzičke dvorane.
HAJDUK VELJKOVA BARUTANA
Hajduk Veljkova barutana se nalazi u centru grada Negotina, u porti crkve Svete Trojice, i datira iz vremena Prvog srpskog ustanka. Ona je podignuta specijalno za čuvanje baruta, što je uslovilo i njeno graditeljsko rešenje, ukopana u zemlju sa krovom na četiri vode, zasvedena poluobličastim svodom i pokrivena ćeramidom. Ova barutana jedini je svedok legendarnih borbi ustanika, koji su radije dali svoje živote no svoju slobodu i svoj grad.
Barutana se u nazivu vezuje za Veljka Petrovića (1780–1813), srpskog hajduka i junaka Prvog srpskog ustanka (1804–1813), koji je utvrdio i organizovao odbranu Negotina od strane Turaka.
Hajduk Veljkova barutana predstavlja nepokretno kulturno dobro kao spomenik kulture od izuzetnog značaja
KOMPLEKS PIVNICA
Kompleks Rajačkih i Rogljevskih pivnica je sagrađen od 18. do 20. veka. S obzirom na to da predstavlja značajnu istorijsku građevinu, proglašen je nepokretnim kulturnim dobrom od izuzetnog značaja Republike Srbije. Pod zaštitom je Zavoda za zaštitu spomenika kulture Niš.
STARO RAJAČKO GROBLJE
Pored novijeg groblja u blizini kompleksa rajačkih pivnica nalazi se napušteno starog groblje. Obraslo trnjem, žbunjem i korovom ovo groblje je dosta napušteno.
Nadgrobni spomenici potiču iz prve polovine i sredine XIX veka izgrađeni su jednostavnijom tehnikom klesanja od peščara. Znatan broj nadgorbnih spomenika, naročito kape na stelama su delimično oštećeni. Veći broj nadgrobnih spomenika čija visina iznosi od 1,20 m do dva metra, su bez ikakvih natpisa i naznačene godine kada je pokojnik sahranjen.
Ornamenti na nadgrobnim spomenicima u formi stela su vro raznovrsni, pa sem geometrijskih ornamenata rađenih u plitkom reljefu sa tragovima narandžaste boje i crvene na nekim stelama sreće se i simbol svastike.
Nadgorbni spomenici u vidu preslice veoma kitnjasto su dekorisani sa više urezanih složenih krstova. Ovaj hrišćanski simbol je najčešći na starim nadgrobnim spomenicima u rajačkoj nekropoli.
Nešto ređi su vegatabilni ornamenti sa koso urezanim granama na površinama nadgrobnih spomenika.
OBRAZOVNE USTANOVE
Osnovna škola u samom Negotinu otvorena je 1824. godine, gimnazija 15 godina kasnije, a Ženska škola 1851. godine.
Tri gradske, sedam osmorazrednih seoskih i specijalna osnovna škola, uz gimnaziju, poljoprivrednu, tehničku i muzičku (osnovnu i srednju) školu, čine obrazovnu mrežu opštine Negotin danas.
Negotin je, od 1910. godine pa do kraja 20. veka, imao učiteljsku školu – Pedagošku akademiju, koja je poslednjih godina svoga rada transformisana u Višu školu za obrazovanje vaspitača, da bi odlukom Ministarstva prosvete 2001. godine bila konačno ukinuta.
Vuk Karadžić je proveo nekoliko godina na službi kao pisar u Negotinu, i to mu je bilo jedino stalno zaposlenje uopšte u životu
Zgrada Doma omladine „Stanko Paunović” od podizanja 1924. godine nije menjala namenu
Dom za decu i omladinu „Stanko Paunović” osnovan je u februaru 1919. godine kao Dečji dom ratne siročadi za Negotin i okrug Krajinski, samo tri meseca posle potpisivanja primirja kojim je završen Prvi svetski rat. Inicijatori osnivanja jedne od najstarijih ustanova socijalne zaštite u Srbiji, bili su humani građani Negotina.
Dom je prvih godina bio smešten u zgradi negotinske polugimnazije. Sadašnji objekat namenski je zidan u periodu od 1923. do 1925. godine.
Desetak godina kasnije za potrebe internatskog smeštaja podignut je još jedan objekat.
Po poslednjim dostupnim informacijama, sama zgrada kao i Dom za decu i omladinu „Stanko Paunović“ počev od 25. novembra 1991. pod pokrovljiteljstvom je Vlade Republike Srbije. Osnovni zadaci ove ustanove su smeštaj i zbrinjavanje dece bez roditeljskog staranja uzrasta od 6-20 godina. Kapacitet ustanove je smeštaj 88-oro dece. Površina objekta je 2.424 kvadratna metra. Zgrada predstavlja nepokretno kulturno dobro kao spomenik kulture.
Zgrada Muzeja Krajine podignuta je krajem 19. i početkom 20. veka, predstavlja nepokretno kulturno dobro kao spomenik kulture. Prvobitno je bila kuća trgovca Dušana Jotića, a od 1952. godine je zgrada muzeja Krajine.
Kroz svoju dugu i slojevitu istoriju Negotin se oblikovao u varoš jedinstvenog karaktera, u kojoj se prepliću vojna tradicija, kulturno nasleđe, duhovnost i bogata arhitektura. Od malog seoskog naselja iz 16. veka, preko utvrđene varoši u doba austrijske i turske vladavine, pa do značajnog centra u 19. veku, Negotin je rastao zahvaljujući svojoj strateškoj ulozi, napretku školstva, razvoju zanatstva i snažnom patriotskom nasleđu.
Prema popisu 2022. godine u Negotinu živi 12.362 punoletnih stanovnika, a prosečna starost stanovništva iznosi 45,52 godina. U naselju, po popisu iz 2022. ima 10.685 stanova, od kojih je 6.758 naseljenih.
Iako je u pojedinim periodima stagnirao, Negotin je uspeo da sačuva autentičnost i bogatstvo svoje prošlosti. Danas predstavlja mirnu, uređenu varoš sa dragocenim kulturnim i duhovnim nasleđem, koja s ponosom neguje svoje tradicije, istorijske ličnosti i arhitektonske spomenike.
Sadržaj je objavljen u okviru projekta „Iz krajinske riznice“. Ovaj medijski sadržaj sufinansiran je od strane Opštine Negotin. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.