Đorđe Genčić, pored toga što je bio jedan od najbitnijih ljudi u političkom životu toga doba, bio je i jedna od najmarkatnijih osoba starog Beograda. U njegovoj porodičnoj kući u Beogradu smešten je Muzej Nikole Tesle, a na njegovom imanju u Zaječaru današnji Okružni zatvor „Genčićeva vila“.
Đorđe Genčić rođen je u Velikom Izvoru kod Zaječara, 4. novembra 1861. godine, u bogatoj i uglednoj porodici, čiji je naziv bio „Andrejkovci“.
Godinu dana pre nego što će Timočka krajina biti oslobođena od Turaka, 1832. godine, na čelu sela bio je Andrejko. Praunuk ovoga Andrejka bio je Đorđe Genčić. Posle oslobođenja Timočke krajine od Turaka i prisjedinjenja Srbiji 1833. godine, i Veliki Izvor, mesto rođenja Đorđa Genčića, pripao je Srbiji. Andrejko, koji je za vreme Turaka bio na čelu sela, nije bio više po volji Velikoizvoraca pa je, 1854. godine, smenjen sa tog položaja.
U to vreme Andrejko i njegov sin Genča imali su više od 150 hektara imanja, i to najkvalitetnije zemlje.
Bio je sin ugledne i bogate porodice i voleo je da istakne da su još njegov deda i pradeda radili s knezom Milošem. Kada je vidinski vezir zarobio njegovog pradedu Andreju Genčića, knez Miloš je poslao kneginju Ljubicu u pohode vezirovoj hanumi, davši joj diplomatsku misiju, da toga starca, kako zna, izbavi iz vidinskog sužanjstva. Kneginja Ljubica je taj politički zadatak izvršila s puno takta i s uspehom. Odnela je velike poklone vidinskom veziru i njegovim bulama ne spominjući razlog svoje posete, a on joj je ukazao sve počasti. Kada je htela da pođe i kada je bila zapitana šta bi želela da joj se učini radi njenog ličnog zadovoljstva, ona je zatražila da puste starog Genčića, što je vezir odobrio. Posle dva dana, u kneginjinoj pratnji, došao je u Srbiju, gde su ga dočekali njegovi sinovi i narod… Razumljivo je onda što su Genčići bili veliki Obrenovićevci. To je bio i Andrejin unuk, takođe Andreja, čuveni liberal, predsednik Narodne skupštine, otac Đorđa Genčića. Otuda je i sam Đorđe Genčić bio vatreni Obrenovićevac i liberal po nasleđu, tako da ga Jovan Ristić nikada nije drukčije oslovljavao nego sa sinovče“ a liberali su njemu, oko 1890, predviđali buduću čelenku svoje stranke.
Genčin sin Andreja je, imajući imanje kraj Timoka, sagradio vodenicu, a kasnije je sa sinovima Đorđem, Savom i Vladom, 1880. godine, sagradio mlin. Na tom imanju, kod mlina, Đorđe je sagradio vilu, 1924. godine.
Vodenica je dobro radila, a Andreja je organizovao tov stoke ujmom od vodenice. Kupovao je mršave volove i svinje u Bugarskoj, pošto ih je u svojim tovilištima utovio, iste je terao preko Rgotine, Donje Bele Reke za Donji Milanovac, u pristanište na Dunavu. Tovario ih je na brodove, odnosno šlepove, i prodavao u Pešti i Beču.
Sa velikom imovinom i ovakvim radom stekao je bogatstvo koje je Andreji omogućilo da sina Đorđa, posle završene zaječarske polugimnazije, školuje u Beču i Petrogradu.
Odlomak iz knjige Đorđe Genčić, političar i industrijalac
Posle završene srednje škole u Zaječaru i Beogradu, Đorđe Genčić završava ekonomske nauke u Beču i vojne u Rusiji.
Mali je broj tadašnjih učenika nastavio dalje školovanje van Zaječara. Većina se zadovoljavala sa ova dva razreda, a onda odlazili ili na zanat i trgovinu ili prihvatali se nekog malog zvaničnog mesta. Ipak, realčica je dala izvestan broj đaka, koji su se kasnije u životu istakli svojim radom i zauzimali visoke položaje.
Đorđe Genčić je u Beču slušao ekonomske nauke, a kasnije i vojne nauke u Rusiji. Čudnim slučajem okolnosti, posle nekoliko godina provedenih u Beču, Genčić je napustio ovaj grad i započete ekonomske nauke, i opredelio se za vojne nauke u Rusiji. Naime, na putu za Srbiju, te godine, u Beč je slučajno svratio ruski general Mihail Černjajev, koji je bio glavni komandant srpske vojske u Srpsko-turskom ratu.
Černjajev je posetio srpske studente u Beču i tom prilikom trebalo je da neko od njih pozdravi visokog gosta. Ta dužnost bila je poverena mladom Genčiću. I posle tog pozdrava, posle reči koje su oduševile generala, Genčić s njim dolazi u Srbiju, u Beograd, gde je najzad pala odluka da mladi srpski student, kao vojnik, treba da posluži svojoj otadžbini. Zajedno sa generalom Černajevim otputovao je i Genčić u Rusiju, i stupio u vojnu akademiju. Nekoliko godina kasnije bio je proizveden za ruskog gardijskog oficira. U ruskoj vojsci napredovao je on sve do kapetanskog čina, kada je iznenadno opet nastupno preokret u njegovom životu.
Nekako baš u to vreme, u Rusiju je došao Jovan Ristić, tada predsednik srpske vlade. On je dugo savetovao mladog oficira i najzad uspeo da ga ubedi da njega u otadžbini očekuju drugi, mnogo važniji poslovi, kojima treba da se posveti. Otada njegov život je pun akcija, pun događaja, koji su u istoriji Srbije prošloga veka bili od presudnog značaja. Odmah, po povratku u svoju zemlju, Genčić se posvetio politici, kao liberal, po tradiciji svog oca Andreje, starog liberala koji mu je utro put u politici. Andreja je bio iskusan političar, i poslanik skoro u svima vladama do 1900. godine.
Đorđe Genčić je 1869. godine izabran za narodnog poslanika i bio je jedan od prvaka liberlne stranke. Radio je na stvaranju trgovinskih veza između Rusije i Srbije.
GENČIĆI
Andreja i njegova supruga Vala, roditelji Đorđa Genčića, rođeni su u Velikom Izvoru. Andreja je imao sinove Đorđa, Savu i Vladu [Vladimira].
Sava A. Genčić, rođen je 1865. godine. Po zanimanju je bio trgovac, iz Velikog Izvora. Oženio je devojku Milevu, rođenu 6. juna 1876. u Knjaževcu. Bila je kći Milosava Milojkovića, sveštenika Zaječarskog. Venčani su 2. februara 1895. godine, u Crkvi zaječarskoj, hrama Roždetstva Presvete Bogorodice, u srezu zaječarskom, Okrugu crnorečkom. Njegovo preosveštenstvo Episkop Timočki Melentije obavio je venčanje. Oboje su zaključili prvi brak i oboje bili pismeni. Kum je bio Milutin Stanojević, trgovac iz Zaječara.
Vladimir A. Genčić, trgovac iz Velikog Izvora, rođen je 1870. godine. Oženio je devojku Maricu, rođenu 1875. godine u Zaječaru. Bila je kći Krste Najdanovića, trgovca iz Zaječara. Venčani su 2. februara 1895. godine, u Crkvi zaječarskoj, hrama Roždetstva Presvete Bogorodice, u srezu Zaječarskom, okrugu Crnorečkom. Njegovo preosveštenstvo Episkop Timočki Melentije obavio je venčanje. Oboje su zaključili prvi brak i oboje bili pismeni. Kum je bio Milutin Stanojević, trgovac iz Zaječara. Istoga dana, 2. februara 1895, obavljena su venčanja oba brata, sa istim sveštenikom i kumom.
Roditelji Đorđa Genčića umrli su 1903. godine, u godini koja je bila presudna i uticala na sve naredne događaje i pravac razvoja srpske države.
Majka – Vala Genčić, žena Andreje, umrla je pre ponoći 14.1.1903. od mane u srcu, u mlinu u Velikom Izvoru, živela u braku 40 godina, umrla sa 57 godina, kao udata, i sahranjena na zaječarskom groblju.
Otac – Andreja Genčić, trgovac, umro je u mlinu u Velikom Izvoru januara 1903. po podne, od kaplje (paralize) mozga, 70 godina, udovac, sahranjen na zaječarskom groblju.
Sava Genčić, redov – umro je u Vodenu 1917. godine.
Vlada [Vladimir] Genčić, načelnik stana umro je u Zaječaru 1920. godine.
Braća Sava i Vlada imali su po jednu kćer, ali pošto su umrli Đorđe je njihove delove isplatio u novcu, a pošto on nije imao dece on je svu imovinu, imanje, mlin i rudnik testamentom ostavio svojim sestrićima iz Beograda, s tim da ga posle njihove smrti nasledi država.
Na imanju Đorđa Genčića radnici su čuvali i konje i kad je dolazio da obiđe imanje i rudnik, on je to radio jašući na konju. Tom prilikom je obilazio polja u ataru velikoizvorskom i rado gledao njive koje su ranije bile svojina njegovog dede i oca. U Beogradu je, takođe, čuvao konje, a voleo je da šeta po okolini Beograda jašući na belom konju.
Mlin, rudnik i poljoprivredno zemljište preuzela je država 1945. godine.
Odlomak iz knjige Đorđe Genčić, političar i industrijalac
Đorđe Genčić, pored toga što je bio jedan od najbitnijih ljudi u političkom životu toga doba, bio je i jedna od najmarkatnijih osoba starog Beograda.
Bio je visok i vitak. Za živu glavu nije hteo da se pojavi na ulici ako na svom odelu primeti makar jednu boru. Delovao je otmeno i izazivao uzdahe beogradskih dama. Nije voleo karte i prekomerno ispijanje čaša, veoma se čuvao ljubavnih avantura i sličnih skandala, a sa ženama je i te kako umeo.
Kao bogat i preduzimljiv čovek Genčić se oženio ćerkom advokata Alekse Novakovića iz Beograda, kojoj je to bio drugi brak. Reč je o Kosari Cincar Janković (1873–1940), devojačko prezime Novaković, bivšoj ženi dr Vojislava Cincar Jankovića.
Genčić je nju oženio, prema tvrdnji pok. Predraga Cačevića, iz razloga što je njen otac imao koncesiju za otvaranje rudnika „Avramica“ kod sela Grljana, koji je Đorđe otvorio.
Izvor: Lični fond Cačević Predrag (1920-2007), neobjavljen rukopis biografija „Borđe Genčić – Narodni poslanik i ministar iz Velikog Izvora“
Đorđe Genčić je privatno bio beogradski bonivan, prepoznatliv, po svojoj lepo negovanoj bradi i elegantnim odelima. Žene su ga obožavale, mada nije imao sreće u braku. Supruga Kosara, rođena Novaković, ostavila ga je i otišla sa knezom Arsenom Karađorđevićem, bratom kralja Petra I Karađorđevića.
Genčić se razveo od Kosare zbog njenog bračnog neverstva, ali je to njeno zabavljanje s knezom Arsenom Karađorđevićem ipak ostavilo duboke traume i posledice. Zbog toga je Genčić raskinuo i sa dvorom.
Od 1894. do 1899. godine Đorđe Genčić je bio upravnik grada Niša i uživao veliko povernje kralja Aleksandra i kralja Milana, naročito kralja Milana. Posle Ivanjdanskog atentata 1899. godine stupio je u kabinet Vladana Đorđevića kao minstar unutrašnjih dela. Pregovori dvora, zbog atentata radikalskog prvaka Nikole Pašića, išli su preko njega. Nastojao je da Nikoli Pašiću i njegovim drugovima spase živu glavu.
Bio je oštar protivnik ženidbe kralja Aleksandra Obrenovića sa „građankom“ Dragom Mašin
Đorđe Genčić je 1900. godine dao ostavku zbog otpora koji je pružio ženidbi kralja Aleksandra sa Dragom Mašin. Proganjan od kralja, posle je osuđen na sedam godina zatvora zbog pisama koja su sadržala uvrede prema kralju i kraljici. Posle godinu dana bio je pomilovan, a nakon toga postaje politički šef zavere koju su neki mlađi oficiri sklopili protiv kralja.
U događajima 29. maja 1903. godine (ubistvo kralja Aleksandra i kraljice Drage) imao je jednu od ključnih uloga.
Po obrazovanju nove vlade pod Karađorđevićima Genčić je bio ministar narodne privrede, ali se ubrzo povukao iz političkog života.
Od 1912. do 1919. činio je velike usluge našoj propagandi u Rusiji i u Parizu, gde je bio lični prijatelj braće Klemanso. Naime, tokom balkanskih ratova i Prvog svetskog rata bio je dopisnik ruskih listova u srpskoj vojsci, a posle katastrofe od 1915. godine zastupao je srpsku stvar u francuskim listovima.
Posle rata bavio se rudarskom industrijom. Vodio je svoje rudarske poslove s promenljivom srećom.
Područje Vrške Čuke bilo je predmet interesovanja istraživača još 1863. godine kada je Josif Pančić bio u poseti ovom kraju. Nešto kasnije 1881. godine pojavljuje se i prvi pisani izveštaj Sime Lozanića o rezultatima analiza uglja iz Vrške Čuke.
Prvi rudarski radovi u ugljenosnom basenu Vrška Čuka otpočinju 1884 godine. Ugljenosno područje zakupio je Jozef Hirš iz Budimpešte i otpočeo eksploataciju uglja u lokalnosti Prlita. Rudnik je radio tri godine do 1887. godine kada je proizvodnja obustavljena. Iste godine Belgijsko industrijsko društvo ulaže znatan kapital u otvaranje modernijeg rudnika Vrška Čuka. Dve godine kasnije izgrađena je uskotračna pruga dužine 85 km od rudnika do briketnice u Radujevcu na Dunavu, odatle je briket izvožen u Bugarsku, Rumuniju i Mađarsku.
Godine 1904. Borđe Genčić počinje sa detaljnim istitivanjima eksploatacije uglja na svom posedu, upoređujući je sa naslagama i rudarskim oknima na susednoj koncesiji Belgijskog društva, u zoni preko Male Čuke i Avramice u pravcu jugo-zapad do Vratarnice. Počinje intenzivno sa ulaganjima u biznis, čak uzima na poslugu akcije i novac u toku 1910. godine. Stalno putuje na relaciji Beograd – Niš.
Đorđe Genčić angažuje 1911. godine Eduara Kapdevila, francuskog rudarskog inžinjera, člana Kraljevskog instituta za rudarstvo, sa američkog instituta da ispita rezerve uglja u Istočnoj Srbiji na zemljištu koje pripadaju Đorđu Genčiću, koji mu dostvlja izveštaj iz Pariza i ističe potrebu ulaganja 100.000 franaka radi završetka trenutnih radova na koncesiji, čiji je vlasnik Đorđe Genčić, a koja obuhvata 1700 hektara. Godine 1912. Genčićev rudnik je posetio Rene Selije, rudarski inspektor, ekspert, koji je Genčiću podneo izveštaj iz Pariza o stanju rudnika, radovima na istraživanju ruda, bogatstvu rezervi, kvalitetu uglja, očekivanim prihodima, sa predlozima o mogućim ulaganjima u rudnik na položaju – Mala Čuka, Avramica-Potok, Kravarnik…
Rudnik kamenog uglja „Srpski Balkan“ (prlitska opština, zaječarski srez, timočki okrug), otvoren je 25. januara 1912. godine pod koncesijom Đorđa Genčića. Eksploatacija je vršena iz potkopa dugog 150 m. Povlastica je data na 170 rudnih polja. Ugljeni materijal je imao 8.458 kalorija. Rudnik „Srpski Balkan“ izišao je neoštećen iz rata i nastavio je sa radom 1919. godine.
Godine 1922. izvađeno je 14.120 tona, a prva 4 meseca 1923. godine 1.901 tona ugljena. Na rudniku je bilo zaposleno 138 kopača drugih radnika na podzemnim radovima, 57 profesionalnih nekvalifikovanih radnika na stovarišnim radovima, nadzornoga osoblja; svega 209. Bratinska kasa primila je 1922. godine za pomoć u slučaju bolesti 22.231 din, a izdala 51.519 din. invalidsku pomoć i penzije primila je te godine 20.223 din. Vrednost proizvodnje 1922. godine bila je 3.500.000 din. Zbog posnosti ugalj se drobi, pa je u Grljanu izgrađena briketnica 1923/24. godine, koja je sa ugljenokopom spojena žičarom dugom 2,8 km.
Od 1931-1944. godine ovaj rudnik je proizveo 576.887 tona. Sa „Novim Balkanom“ ili „Burdeljom“, koji je takoće bio vlasništvo Đorđa Genčića proizveo je 640.887 tona ugla. „Burdelj“ je otvoren 1935. godine pored same granice i radio je sve do kraja drugog svetskog rata. U njemu je za vreme rata radila bugarska radna snaga. Ovaj rudnik imao je potkop „Margareta“ i „Danica“. Za potrebe rudnika 1936. godine otvorena je u Grljanu radionica za opravku alata sa 15 radnika.
Godine 1935. došlo je u rudniku do štrajka, jer nisu isplaćivane nadnice i po nekoliko meseci, o čemu je pisala i tadašnja štampa.
Đorđe Genčić pored ulaganja u rudnik, kao kao industrijalac, ulagao je u Zaječarsko industrijsko udruženje, koje je osnovano još 1911. godine, uglavnom kao zanatski kreditni zavod, i za obavljanje preduzimačkih i građevinskih poslova, posebno kod o kod fabrike stakla koja je otpočela da radi 1. marta 1925. godine.
Odlomak iz knjige Đorđe Genčić, političar i industrijalac
Proslava stogodišnjice oslobađanja Timočke krajine 1933. godine u Zaječaru nije protekla bez Đorđa Genčića.
Đorđe Genčić je bio član počasnog odbora za proslavu ovog jubilija, kao bivši ministar u penziji, ali i kao industrijalac, koji je dao svoj puni doprinos ovom događaju, učešćem sa svojim „Srpskim Balkanom“ na rudarskoj izložbi.
Rudnik Đorđa Genčića „Srpski Balkan“ je na na rudarskoj izložbi prikazao reljefnu kartu slojeva, kolekciju briketa, metalnih ruda, hemijsku laboratoriju i sprave.
Pošto nije imao dece, sve imanje je zaveštao sestrićima, s tim da posle njihove smrti pripadne državi Jugoslaviji
Đorđe Genčić kao istorijska ličnost nije dovoljno zastupljena u srpskoj istorijografiji. Njegova ličnost i delo proučavala se samo kroz učešće u političkom životu poslednjih vladara kraljevske dinastije Obrenović, a pri tome zanemarivao se njegov doprinos privrednom i industrijskom razvoju Kraljevine Srbije, kao i Kraljevine Srba Hrvata i Slovenaca.
U Zaječaru ne postoji nijedna ulica sa njegovim imenom, iako je bilo reči o tome da će jedna od ulica nositi njegovo ime, međutim svaki Zaječarac zna za „Genčićevu vilu“, današnji Okružni zatvor. Genčićeva vila je podignuta na njegovom imanju, koju je svojim testamentom ostavio državi.
Umro je u Beogradu 1938. godine, a u njegovoj porodičnoj kući u Beogradu smešten je Muzej Nikole Tesle.
Đorđe Genčić definitivno zaslužuje mnogo više proučavanja u srpskoj istoriografiji, kao i zastupljenost u udžbenicima istorije.
Sadržaj je objavljen u okviru projekta „Nasleđe za budućnost“. Ovaj medijski sadržaj sufinansiran je od strane Grada Zaječara. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.