Oko Zaječara se nalazi devet monumentalnih utvrđenja iz XIX veka. Ova utvrđenja sagrađena su po nalogu prvog ministra vojnog Kneževine Srbije – Ipolita Mondena i njihova uloga bila je odbrana Zaječara. Izgradnja utvrđenja koja se nalaze na mestima starih šančeva iz Prvog srpskog ustanka započela je 1862, a okončana 1892. godine
Zaječarski bastioni – kulturno-istorijski spomenici izvanredne lepote poznati su malom broju Zaječaraca. Ova utvrđenja čine jedinsnstven fortifikacioni sistem koji je imao za cilj da štiti ne samo Zaječar, već celu Istočnu Srbiju. Pojedina utvrđenja su artiljerijskog tipa, dok su druga pešadijskog.
Tvrđave su kružno raspoređene oko Zaječara, na najvišim kotama. Sa zida bilo kog od ovih utvrđenja mogu se videti sve ostale tvrđave, ali i svi putevi koji vode u Zaječar, što je bilo izuzetno važno za pokretanje procesa uzbunjivanja.
Ipolit Monden 1811–1900
O Ipolitu Mondenu sačuvano je veoma malo biografskih podataka. Rođen je 1811. godine u Francuskoj. Za njegovo angažovanje u Srpskoj vojsci zaslužan je Ilija Garašanin.
Godine 1862. na čelu novoformiranog Ministarstva vojnog postavljen je pukovnik Ipolit F. Monden.
Kao ministar vojni primio je na sebe komandu nad vojskom i izvršio uspešnu organizaciju utvrđivanja za odbranu. 1898. godine, u znak priznanja za zasluge koje je učinio prema Srbiji kao njen prvi ministar vojni, dodeljena mu je titula počasnog generala srpske vojske.
Umro je 1900. godine u Parizu.
Izgradnja bastiona u okolini Zaječara počela je 1862. godine, u vreme kneza Mihaila, kao odbrana „istočnog fronta“ Srbije od Turaka, ali i kao uporište za oslobađanje Balkana od Osmanlija. Poslednja faza gradnje sistema monumentalnih vojnih objekata završena je krajem 19. veka, kao zaštita od napada iz Bugarske.
Zaјečarski bastioni u Drugom balkanskom ratu
Prvi balkanski rat, započet oktobra 1912. godine, doneo je retko viđeno balkansko savezništvo protiv Osmanskog carstva. Srpska vojska ostvarila je ključne pobede na makedonskom ratištu, kod Kumanova i Bitolja, dok su vojnici iz Timočke krajine učestvovali kako u borbama u Makedoniji, tako i u opsadi Jedrena. Rat je završen mirovnim ugovorom u Londonu, 30. maja 1913. godine, kojim je Osmansko carstvo izgubilo teritorije zapadno od linije Enoz–Midija.
Ipak, savezništvo je ubrzo počelo da se raspada. Sporovi oko podele oslobođenih teritorija, naročito u Makedoniji, doveli su do otvorenog sukoba između Srbije i Bugarske. Napad bugarske vojske na srpske i grčke položaje u noći 29. na 30. jun 1913. označio je početak Drugog balkanskog rata.
Izbijanjem rata, Timočka krajina se ponovo našla u zoni ratnih dejstava. Linija fronta protezala se od Dunava do Makedonije, a istočna Srbija postala je deo šireg sukoba. U tim okolnostima, zaјečarski bastioni, građeni tokom prethodnih decenija u mirnodopskim uslovima radi odbrane granice prema Bugarskoj, prvi put su dobili svoju stvarnu ratnu ulogu.
Tokom Drugog balkanskog rata, osam bastiona oko Zaječara objedinjeno je u jedinstven sistem pod nazivom Zaјečarski utvrđeni logor. Njihova svrha bila je da zaustave ili uspore prodor bugarske Prve armije, koncentrisane između Vidina i Berkovice, ka timočko-podunavskom ratištu. Srpske snage na ovom sektoru bile su slabije, jer su glavninu činile jedinice III poziva i poslednje odbrane, dok su najjače timočke divizije bile angažovane na drugim delovima fronta.
Uprkos nepovoljnom odnosu snaga, bastioni su imali važnu ulogu u organizaciji odbrane. Nakon bugarskog prodora dolinom Belog Timoka i zauzimanja Knjaževca, situacija je postala kritična. Kada su bugarske trupe izbile na desnu obalu Grliške reke, Vrhovna komanda je čak razmatrala evakuaciju Zaječara. Međutim, zahvaljujući organizovanom protivnapadu i snažnoj pešadijskoj i artiljerijskoj vatri, 8. jula 1913. godine bugarske jedinice su odbačene na početne položaje.
Preokret na ratištu usledio je ubrzo, nakon što je Rumunija zapretila ulaskom u rat protiv Bugarske. Povlačenje bugarskih snaga omogućilo je srpskoj vojsci da pređe u ofanzivu, zauzme Belogradčik i opkoli Vidin. Borbe na timočko-podunavskom bojištu okončane su povlačenjem srpske vojske sa teritorije Bugarske, nakon diplomatske intervencije Rumunije.
Po završetku rata, vlasti su preduzele mere za očuvanje utvrđenih položaja oko Zaječara, zabranjujući njihovo razgrađivanje i odnošenje materijala. Ipak, iako su zaјečarski bastioni uspešno ispunili svoju ulogu u kratkotrajnom sukobu 1913. godine, njihov vojni značaj ubrzo je opao. Brz razvoj naoružanja između dva svetska rata učinio je ovakav sistem odbrane zastarelim, a u dostupnim izvorima nema pouzdanih podataka o njihovoj upotrebi tokom Prvog svetskog rata.
Zaječarski bastioni u Drugom svetskom ratu
Zaječarski bastioni poslednji put su korišćeni u svojoj izvornoj odbrambenoj ulozi tokom borbi za oslobođenje Zaječara u septembru i oktobru 1944. godine. Nemački garnizon u gradu organizovao je odbranu od partizanskih jedinica koje su napredovale pravcem Kraljevica–Beli Timok–Beli breg, oslanjajući se na bastione na Kraljevici kao ključne tačke odbrane južnih prilaza gradu.
Napad partizanskih snaga započeo je 6. septembra u 14 časova. Posle višesatnih, žestokih borbi, oko ponoći jedinice 23. divizije zauzele su bastione na Kraljevici i potisnule nemačke snage ka centru grada. Zaječar je oslobođen nakon teških uličnih borbi, a poginuli partizani sahranjeni su sutradan u prisustvu velikog broja građana.
Nemački gubici bili su značajni. Poginuli vojnici sahranjeni su uz severnu stranu bastiona „Istočna Kraljevica“, a procene broja stradalih kreću se od 200 do 300. Već 8. septembra nemačke snage su, prodorom 1. brdske divizije iz pravca Niša i Knjaževca, ponovo zauzele grad, uz obnovljene borbe oko bastiona.
Konačno oslobođenje Zaječara usledilo je 8. oktobra 1944. godine, kada su jedinice Crvene armije, uz sadejstvo 45. divizije NOVJ, porazile delove SS divizije „Princ Eugen“.
Mirnodopska uloga bastiona: sahrana crvenoarmejaca
Posebnu mirnodopsku, ali i dalje istorijski značajnu ulogu, zaječarski bastioni dobili su 1962. godine. U okviru poboljšanih odnosa Jugoslavije i SSSR-a pokrenuta je akcija prikupljanja posmrtnih ostataka pripadnika Crvene armije poginulih u borbama za oslobođenje istočne Srbije 1944. godine.
Nakon višemesečne ekshumacije, sprovedene od marta do juna 1962. godine, posmrtni ostaci ukupno 1.256 sovjetskih vojnika, podoficira i oficira preneti su na bastion „Istočna Kraljevica“, gde su pripremljeni za polaganje u kriptu novoizgrađenog spomen-obeležja na ulazu u zaječarsko groblje. Svečani prenos i sahrana obavljeni su 7. jula 1962. godine, uz vojne počasti i prisustvo visokih jugoslovenskih i sovjetskih zvaničnika.
Ukupno devet tvrđava nalazi se oko Zaječara. Osim Istočne i Zapadne, koje se nalaze na Kraljevici, celinu od devet tvrđava čine i Parajan kula, kod separacije, između Kraljevice i Grljana, zatim Koilova čuka, najveće štabno utvrđenje, u kome je još uvek očuvana sauna, a nalazi se iznad Nikoličeva.
Kravarnik je najisturenije utvrđenje, koje se nalazi u blizini Zvezdana, a najmanja tvrđava „Srednji vrh“ nalazi se na Vlaškom brdu, u naselju Kazamat, kod Fabrike kablova. Jedno od utvrđenja – Osmanov šanac nalazi se nadomak Velikog Izvora, dok je najstarije utvrđenje Zabela, poznato i pod nazivom Šontolovo, koje se nalazi iznad novog groblja, a okruženo je ogromnim šancem u kome se do kasnog proleća zadržava voda, pa je moguće i provozati se njime.
Utvrđenje „Plandište“, kao i utrvrđenje Šontolovo, nalazi se najbliže srpsko-bugarskoj granici, na 313 metara nadmorske visine, na oko četiri kilometra severno od Velikog Izvora. Ovaj bastion posvećen je Hajduk Veljku Petroviću.
Osmanov šanac se razlikovao od svih ostalih tvrđava u okolini Zaječara po tome što u svom sastavu u vreme izgradnje, nije imalo zidane nadzemne objekte, poput kazamata, već je predstavljalo opkop sa ozidanim elementima u zemlji. Prema kazivanjima pojedinih meštana Velikog Izvora, u okviru „Osmanovog šanca“ kasnije je bilo nekoliko omanjih prostorija sa zidovima ozidanim ciglom. Prostorije su odozgo bile pokrivene drvenim gredama, preko kojih je bila nasuta zemlja.
U slučaju napada iz pravca Bugarske, ovo utvrđenje je predstavljalo jednu od tačaka u prvom pojasu odbrane varoši i timočke doline, a pre svega sela Veliki Izvor. Važnost položaja „Osmanovog šanca“ pokazala se u Prvom srpsko-turskom ratu, tokom poznate Bitke kod Velikog Izvora 1876. godine.
ZAPADNA TVRĐAVA
Ovo utvrđenje posvećeno je Kralju Aleksandru Prvom Obrenoviću. Podignuto je 1893. godine, na nadmorskoj visini od 250 metara. Imalo je ulogu da sa utvrđenjem na istočnoj Kraljevici zaštiti Zaječar sa južne strane. Kombinovanog je tipa, artiljerijsko-pešadijskog i koristilo je vodu sa vojne česme, u neposrednoj blizini utvrđenja. Uz utvrđenja na Koilovoj čuki Zabeli/Šontolovu, spada u najmonumentalnije vojne građevine u istočnoj Srbiji, iz XIX veka
Bastion Koilova čuka
Utvrđenje na Koilovoj čuki nalazi se oko devet kilometara severno od Zaječara i jedan kilometar južno od sela Nikoličevo. Danas predstavlja najbolje očuvano utvrđenje u sistemu zaječarskih bastiona i zauzima centralno mesto u njegovom severnom delu.
Objekat je nepravilnog osmostranog oblika, orijentisan u pravcu istok–zapad, i prostire se na površini od 3,4 hektara. Ulaz, smešten na južnoj strani, jedan je od najočuvanijih u okviru celog sistema. Kapija, podignuta krajem XIX veka, građena je od višebojnog kamena i ukrašena kamenom pločom sa natpisom iz vremena vladavine kralja Aleksandra Obrenovića.
Unutar utvrđenja nalazi se pet objekata, među kojima četiri kazamata, podignuta početkom 1890-ih godina. Iako se razlikuju po detaljima u obradi kamena i oblikovanju lukova, zajedno čine jedinstvenu arhitektonsku celinu. Posebnu vrednost ovog bastiona predstavljaju očuvani sanitarni prostori za posadu, koji svedoče o visokom stepenu organizacije i svakodnevnog života u okviru vojnog kompleksa.
KOILOVA ČUKA
Nalazi se na 316 mnv. i kombinovanog je tipa. Ima bastione i kazamate za pešadiju i artiljeriju, a pored bunarskog snabdevanja vodom, imalo je saunu, kao i česmu nedaleko odavde, koja je omogućavala vodosnabdevanje u mirnodopskom periodu.
Prema pisanom tragu, ovaj bastion koji je podignut 1892. godine, posvećen je Mijajlu Iliću, srpskom junaku sa Javora iz srpsko-turskog rata 1876. godine, ali je u narodu poznat i pod nazivom tvrđava „Kraljica Natalija“ koju je pokrovitelj izgradnje svih zaječarskih utvrđenja, NjKV Aleksandar Prvi Obrenović, posvetio svojoj majci Kraljici Nataliji Obrenović. Ovo utvrđenje imalo je ulogu štabnog bastiona.
Prilikom izgradnje utvrđenja na Koilovu zasađena je borova šuma i kaptiran izvor (napravljena česma) u blizini Suvodolske reke.
Česma kraljice Natalije je porušena, kaptaža razbijena, a od vode ipred kaptaže napravljeno je pojilo za divlje životinje.
Zanimljivo je da su sva utvrđenja napravljena od istog kamena kao i Feliks Romulijana. Naime, kamen koji je korišćen za izgradnju utvrđenja vađen je u takozvanom Rimskom majdanu, koji se nalazi nedaleko od Romulijane. Interesantno je da nemaju sva utvrđenja iste ukrase, već je svaki kamen posebno dekorisan.
Bastion Kravarnik
Na nadmorskoj visini od 438 metara, severozapadno od sela Zvezdan, nalazi se bastion „Kravarnik“, najudaljeniji objekat u odbrambenom sistemu zaječarskih bastiona. Smešten oko 12 kilometara severno od Zaječara, na vrhu manje visoravni između Malke Golaje na istoku i Dosula Mare na zapadu, bastion dominira prostorom poznatim kao Golaja, sa pogledom ka dolini Crnog Timoka i pravcima koji vode ka Negotinskoj niziji i unutrašnjosti istočne Srbije.
Kravarnik je projektovan da, u sadejstvu sa bastionom na Koilovoj čuki, štiti važan severoistočni koridor ka Negotinskoj niziji, ali i strateški pravac Zaječar–Paraćin. Kao zatvoreno, stalno vojno utvrđenje artiljerijskog tipa, obezbeđivalo je posadi dobru zaštitu i mogućnost odbrane sa svih strana. Utvrđenje je elipsastog oblika i skladno uklopljeno u prirodni reljef. Građeno je od kamena, peska, zemlje i drveta, pri čemu drvene konstrukcije danas nisu sačuvane.
Ulazna kapija, građena od sivog kamena različitih oblika, delimično je očuvana. Na osnovu masivnih metalnih alki pretpostavlja se da je nekada bila zatvorena gvozdenom kapijom. U unutrašnjosti bastiona nalaze se četiri objekta, ukupne površine 102 m². Jedini kazamat i barutni magacin izgrađeni su 1895. godine, o čemu svedoče sačuvane kamene ploče sa natpisima. Posebnost ovog bastiona čini i očuvan objekat koji je služio kao toalet za posadu, što je retkost među zaječarskim fortifikacijama.
Utvrđenje je opasano dubokim i strmim odbrambenim rovom, koji je predstavljao glavnu prepreku neposrednom prilazu neprijatelja i dodatno pojačavao njegovu odbrambenu funkciju.
Sudbina utvrđenja Kravarnik, simbolično oslikava odnos prema čitavom sistemu zaječarskih bastiona. Republička direkcija za imovinu 2016. godine je ponudila bastion „Kravarnik“ na prodaju, po ceni od 18.788,77 evra. To je jedan deo javnosti u Zaječaru navelo da reaguje na mogućnost da se ovo vredno istorijsko nasleđe trajno otuđi. Ubrzo su organizovane manifestacije i akcije sa ciljem podizanja svesti o značaju zapostavljenog fortifikacionog sistema koji okružuje grad.
Planinarsko društvo „Dragan Radosavljević“ postavilo je ilustrativne panoe sa osnovnim podacima na ulazima u bastione, organizovalo čišćenje i uređenje objekata, naročito na Kraljevici, pre svega istočnog bastiona, gde je gradska omladina priredila i nekoliko koncerata. Nakon tog kratkog perioda oživljavanja, interesovanje je ponovo utihnulo.
Pokušaj prodaje bastiona „Kravarnik“ nije uspeo, jer nije bilo zainteresovanih kupaca, a kako je vreme prolazilo, bastioni su se još jednom povukli iz fokusa javnosti i vratili u zonu tihe zapuštenosti. Većina ovih objekata, njih sedam, danas se nalazi na listi nepokretnosti Ministarstva odbrane i Vojske Srbije predviđenih za raspolaganje.
Povodom obeležavanja sedam i po decenija od utemeljenja Istorijskog arhiva Zaječar, početkom aprila 2023. godine, predstavljena je knjiga ,,Zaječarski bastioni“ u izdanju Istorijskog arhiva ,,Timočka krajina“, autora Nikole Milutinovića, Bore Dimitrijevića i Velibora Todorova.
Inače, prve zapise o ovoj temi objavio je Stevan Veljković, dugogodišnji upravnik Matične biblioteke ,,Svetozar Marković“ u Zaječaru, kulturni poslenik i hroničar lokalne istorije.
U poslednje vreme ponovo se otvara pitanje ustupanja bastiona lokalnoj zajednici, koja bi preuzela brigu o njihovom očuvanju i pokušala da ih uključi u razvoj turizma, jednog od strateških pravaca razvoja Grada Zaječara. Uz delimičnu restauraciju i uređenje prostora, mogla bi se oblikovati jedinstvena kulturno-turistička ruta zasnovana na materijalnom i nematerijalnom nasleđu istočne Srbije. Time bi zaječarski bastioni, dugo zapostavljeni biser vojne arhitekture, dobili novu ulogu i smisao. Budućnost zaječarskih bastiona biće određena sposobnošću da se njihova istorijska vrednost prepozna i uključi u realne razvojne i kulturne okvire grada.
Sadržaj je objavljen u okviru projekta „Nasleđe za budućnost“. Ovaj medijski sadržaj sufinansiran je od strane Grada Zaječara. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.