Negotin i Krajina obiluju prirodnim lepotama – na 30 kilometara od Negotina, na obroncima planine Miroč, nalazi se jedinstveno remek delo prirode – gorostasan kanjon Vratne i njegove kamene kapije. Na mestu gde Sikolska reka stiže do Timoka kroz brda Negotinske krajine, nalaze se Mokranjske stene – divan vodopad sa živopisnim jezercetom, jednim od omiljenih izletišta okolnih meštana i Negotinaca. Deli Jovan je pogodan za planinarenje, biciklizam, alpinizam, a prirodni i klimatski uslovi Stevanskih livada, u podnožju Deli Jovana, u ravni su sa najpoznatijim vazdušnim banjama u Srbiji
Teritorija opštine Negotin se danas geografski, uglavnom, poistovećuje sa Negotinskom krajinom. Krajina se nalazi na tromeđi Srbije, Rumunije i Bugarske. Ravnica, poznata pod imenom Negotinska nizija, proteže se između Timoka i Dunava do lučne brdovite kose Vidrovac-Badnjevo-Bratujevac. Iznad ove kose nastavlja se ravničarski plato sve do planina Deli Jovan i Stol, koje čitavo ovo područje prirodno odvajaju od centralne i zapadne Srbije. Sam grad je na oko 45 metara iznad nivoa mora.
Klima
U zimskom periodu na području Negotina i Krajine najčešće duva zapadni i severozapadni vetar. Pošto dolazi preko Homoljskih planina uvek nailazi kao hladan vetar i donosi iznenadne i obilne padavine. Ovaj vetar je u narodu poznat kao „gornjak“ i predstavlja najznačajniji vetar i u letnjem periodu. On je najbitniji za klimu Negotina i vreme vrlo često zavisi od njega. Košava takođe često duva tokom zime. Ona je hladan vetar, slabiji od gornjaka, ali izaziva višednevno padanje sitnog snega. Još se javljaju i severac i jugo. Sneg je redovna pojava na teritoriji istočne Srbije. Kad oblačnost sa kišom dođe sa Sredozemnog mora ili Atlantskog okeana Negotinska krajina dugo ostane bez snega, dok je centralna Srbija već pokrivena snegom. Obrnuto, kad vlažni i hladni talasi naiđu sa istoka ili severoistoka, Negotinska krajina dobije snežni pokrivač ranije od ostalih krajeva Srbije. Klima Negotinske krajine je pogodna za uzgoj poljoprivrednih kultura poput vinove loze, bostana i pamuka.
Vratnjanske kapije ili prerasti Vratne
Prerasti, visoki kameni lukovi, veoma su retka pojava u svetu, a u kanjonu Vratne ih ima čak tri: Veliki, Suvi i Mali prerast.
U neposrednoj blizini ovog remek dela prirode nalazi se i manastir Vratna.
Do kapija se stiže označenom stazom koja polazi od manastira Vratna.
Ceo kompleks Vratne, selo, manastir i kapije okružen je rekama i šumama.
Osim što je ovde divno za uživanje u lepoti prirode, u lovištu je moguć lov, a u obližnjoj reci pecanje ribe.
Prirodni kameni mostovi su svojim lepotama i atraktivnošću oduvek privlačili pažnju istraživača i ljubitelja prirode. Još krajem 19. veka u Srbiji se znalo za Malu i Veliku prerast na reci Vratni, kao i za Prerast na reci Zamni, a već početkom 20. veka te prerasti su od strane srpskih naučnika i zvanično opisane. U drugoj polovini 20. veka profesori geografskog fakulteta iz Beograda uveliko pišu o lepotama prirodnih kamenih mostova kao i o njihovoj zaštiti, a od 2005. godine i na internetu se mogu pogledati fotografije ovih kraških prirodnih fenomena iz istočne Srbije.
Prvi opis prirodnih kamenih mostova na reci Vratni dao je 1887. god. Vladimir Karić u svom delu “Srbija, opis zemlje, naroda i države”. On pominje da je na reci Jabuči, kod manastira Vratna naišao na “…dvoje veličanstvene kamene vratnice, visoke oko 70–80 metara. Obe se one nalaze jedne za drugima na svod, i dosta su pravilno svedene, a ispod njih šumi Jabuča žurno protičući”. Njegovo tumačenje je tada bilo da su one “ostaci od svoda prostrane pećine, u koju je Jabuča nekada ponirala i kroz koju je proticala”…
Na svom proputovanju kroz istočnu Srbiju Feliks Kanic je početkom 20. veka zapisao: “Jedna mestimično teško prohodna staza dovela nas je severozapadno od manastira Vratna do dva kamenita svoda čuvena u celoj Krajini. Ova dvoja prirodna vrata toliko su, prema narodnom predanju, očarala svetom zasićenog kaluđera Nikanora, da se on u vreme despota Stefana nastanio u jednoj teško pristupačnoj pećini, molio Bogu i godinama postio, dok najzad nije, daleko od svih ljudi i umro tamo kao svetac.”…
Kanic je objavio skice Male i Velike prerasti u dolini reke Vratne, ali i izgled manastira Vratna i ćelije sveštenika Nikanora u krečnjačkom odseku iznad samog manastira…
Tumačenje da prerasti nastaju slamanjem pećinskih tavanica, odnosno da predstavljaju odmakli stadijum u evoluciji rečnih pećina i njihovom pretvaranju u klisure, prvi je izneo Vladimir Karić, a uobličio Jovan Cvijić u svojoj hipotezi o morfološkoj evoluciji krasa. Godine 1926. u svojoj drugoj knjizi “Geomorfologija” Cvijić kaže: “U dolini Vratnjanske reke, pritoke Dunava u istočnoj Srbiji, ima tri prerasti i ona je jedan od najboljih primera za iskidane doline koje su postale oburvavanjem i salomom pećinskih tavanica.”
Izvor: Razvitak, br. 221-222, 2005. godina, autor Miodrag Velojić
Veliku i Malu prerast, zato što se nalaze u blizini manastira, narod drugačije naziva i Manastirskim prerastima.
Reku koja se na ulazu i izlazu iz divlje klisure, probija kroz tri kamene vratnice, narod je, sa puno smisla za simboliku nazvao – Vratna.
MALA PRERAST
Mala prerast (Prerast Mika) se nalazi na reci Vratni, svega 200 metara uzvodno od istoimenog manastira. Smeštena je na kontaktu titonskih krečnjaka, laporca i peščara donje krede i jure, na najužem mestu izlaznog dela klisure reke Vratne. Visina prerasti je 34, a širina 33 metra. Svod stenovite tavanice natkriljuje reku u dužini od 15 metara. Sa unutrašnje strane levog stuba prerasti nalazi se velika okapina, a u desnom manji prozorac. Nizvodno od Male prerasti u koritu Vratne se smenjuju džinovski lonci i manji vodopadi.
VELIKA PRERAST
Velika prerast (Prerast Mare) se nalazi svega 100 metara uzvodno od Male prerasti. Otvor prerasti ima oblik tunela dugačkog 45, a visokog 26 metara. Njegova širina je od 23 do 33 metra. Na zidovima i tavanici prerasti nalaze se veći broj otvora pećinskih kanala.
Po Cvijićevoj teoriji one su nastale oburvavanjem tavanice nekadašnje Vratnjanske pećine čija je dužina nekada iznosila 160 metara. U svom prvobitnom stadijumu ta pećina je bila slična današnjoj tunelskoj pećini na reci Zamni, kod sela Plavna u blizini Negotina, da bi kasnije, u svojoj završnoj fazi morfološke evolucije došlo do njenog postupnog uništavanja na dužini od skoro 100 metra. Međutim, kasnijim istraživanjem došlo se do zaključka da su Mala i Velika prerast nastale na kontaktu krečnjaka i škriljaca. Upravo u reljefu i rečnom koritu postoji veoma razgranat prelom koji je nastao pod uticajem selektivne erozije. U desnom zidu Velike prerasti istražen je sistem pećinskih kanala, ukupne dužine 240 metara, čiji najniži delovi leže gotovo u nivou savremenog rečnog korita, dok se najviši u obliku vertikalnih šahtova pojavljuju na gornjoj površini svoda prerasti. Ovaj pećinski sistem velikog vertikalnog razvića i delimično zasut rečnim šljunkom, potkrepljuje uverenje da su Mala i Velika prerast prvenstveno nastale usled lokalnog poniranja reke Vratne, a ne urušavanjem dugačke pećine.
SUVA PRERAST
Suva prerast leži oko tri kilometra uzvodno od Male i Velike prerasti, na 240 m.n.v. Otvor ispod ovog prirodnog kamenog mosta ima oblik tunela visine 20 metara, širine 15 i dužine 34 metra. Oko 50 metara uzvodno od prerasti, na desnoj rečnog korita, je ponor u kome se gubi jedan deo vode reke Vratne. U toku leta, nizvodno od ovog ponora, na dužini od nekoliko stotina metara, rečno korito ostaje suvo. U desnom stubu prerasti, sa nizvodne strane, 26 metara iznad korita Vratne nalazi se jedna velika okapina. Sam kameni most je blago nagnut od leve prema desnoj dolinskoj strani, tako da se preko njega može preći i popesti na kupasto uzvišenje oko koga u luku teče reka Vratna. Nešto više od pola kilometra uzvodno od Suve prerasti je kontakt između krečnjačkih i vododrživih stena.
Suva prerast je nastala poniranjem reke Vratne u nivou sadašnje rečne terase od 45 metara. Okapina u desnom stubu prerasti ukazuje na fazni karakter spuštanja podzemnog toka. Na osnovu elipsoidnog otvora prerasti može se zaključiti da je ranije reka Vratna raspolagala većom količinom vode i erozivnom energijom. Proučavajući rečne terase u dolini Vratne i dolini Dunava, utvrđeno je da je terasa od 40 – 45 metara relativne visine obrazovana tokom mlađeg pleistocena.
Izvor: Razvitak, br. 221-222, 2005. godina, autor Miodrag Velojić
Još jedna od značajnih prerasti u okolini je Rajska prerast koja se nalazi na oko 30 kilometara od Negotina i izdiže se iznad reke Zamne u visini od 18 metara, dok njena dužina iznosi 155 metara.
Na desetak kilometara južno od Negotina, nadomak sela Mokranje, nalazi se još jedna prirodna atrakcija – Mokranjske stene.
Na mestu gde Sikolska reka stiže do Timoka kroz brda Negotinske krajine, nalazi se divan vodopad sa živopisnim jezercetom, jednim od omiljenih izletišta okolnih meštana i Negotinaca.
Pretpostavlja se da je za vreme Rimljana most spajao dve najveće stene. Arheolozi su na vrhovima stena pronašli dosta starih predmeta iz tog doba.
Takođe se pretpostavlja da ispod stena postoji pećina, zvana „Hajdučka pećina“.
Deli Jovan
Deli Jovan je Karpatsko-balkanska planina dominantnog pravca prostiranja sever – jug. Venac planine je uzak, ali su vrhovi zaobljeni. Planina je dugačka 19 kilometara, a široka pet do sedam kilometara. Najviši vrh ove dobro pošumljene planine je visok 1.141 metar i na njemu se nalazi repetitor. Izgrađen je u osnovi od gabra (dubinska ili intruzivna magmatska stena) paleozojske starosti.
Do najvišeg vrha vodi solidan put od sela Sikole koje se nalazi jugoistočno od planine i dvadesetak kilometara zapadno od Negotina.
Deli Jovan je pogodan za planinarenje, biciklizam, alpinizam, pa ljubitelji ovih sportova ovde mogu da se oprobaju u nekoj od novih avantura. Ko nije spostski tip, može da uživa u šetnjama sa divnim pogledom na negotinsku niziju sa jedne i borsku kotlinu sa druge strane. Takođe, teren je odličan za organizovanje piknika.
Označenim planinarskim stazama stiže se do vrha Deli Jovana na visini od 1.138 nmv, gde se nalazi repetitor. Staza vijuga živopisnim terenima: stoletnom bukovom i hrastovom šumom, cvetnim pašnjacima i livadama.
Za ljubitelje lova posebnu atrakciju predstavlja ograđeno lovište.
Prva pešačka staza ide iz pravca sela Popovica pa do vrha (kota 1.141 nmv TV toranj), u dužini od devet kilometara u jednom pravcu, oko sedam sati hoda. Druga pešačka staza ide od Stevanskih livada, preko Velikog Deli Jovana, pa do vrha grebenom u dužini 8,5 kilometara u jednom pravcu (kota 1.141 nmv TV toranj, oko sedam sati hoda).
U podnožju Deli Jovana, na nadmorskoj visini od 480 metara, nalaze se Stevanske livade, po prirodnim i klimatskim uslovima u ravni najpoznatijih vazdušnih banja u Srbiji.
Stevanske livade, su poznate po odličnim klimatskim uslovima za prevenciju kardiovaskularnih i pulmoloških oboljenja i u 20-om veku je korišćena kao dečije odmaralište i odmaralište za radnike IHP Prahovo.
Sadržaj je objavljen u okviru projekta „Iz krajinske riznice“. Ovaj medijski sadržaj sufinansiran je od strane Opštine Negotin. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.