Rtanj, jednu od najlepših planina u Srbiji, odlikuju povoljni mikroklimatski uslovi, koji izuzetno povoljno utiču na čovekovo zdravlje. Bogatstvo prirode, samonikla jelova šuma na severnim obroncima, raznovrsnost biljnog i životinjskog sveta, mnogobrojni prirodni izvori, sam pogled ka vrhu, ali i sa vrha – danas podstiču sve veći broj turista, rekreativaca, zaljubljenika u prirodu i planinara da dođu na Rtanj.
“Simetričan i veličanstveno izolovan”, u opisu slavnog geografa Jovana Cvijića, Rtanj, uz krašku Suvu planinu, predstavlja poslednje istureno odeljenje Karpatsko-balkanskih planina u Srbiji.
Nadmorska visina na kojoj se nalazi turističko naselje Rtanj je 640 metara, а nadmorska visina same piramide planine Rtanj 1565 metara.
Krečnjački greben Rtnja poput brane razdvaja dve klimatske zone. To su Timočka krajina i Moravski basen. A kako Timočka krajina vrlo često ima drugačije vremenske prilike od ostatka Srbije, sa Rtnja se taj diskontinuitet najlepše može osmotriti – intervali anticiklona u novembru ili decembru po pravilu su pozornica za temperaturne inverzije i niske oblake i tada se ova planina ukazuje u svom najlepšem izdanju.
Na jugoistočnim padinama Rtnja rasprostranjen je rtanjski čaj (satureja montana). Rtanjski čaj, nadaleko je poznat po svojim lekovitim svojstvima. Koristi se za ublažavanje upala organa zа disanje, varenje i mokraćnih kanala, kao i za lečenje spoljnih upala kože i sluzokože. lzuzetno je pogodno sredstvo za decu i odrasle, kao i zaštita od prehlade, kašlja, promuklosti i bronhitisa. Kod redovnog uzimanja jača otpornost sluzokože i preventivno deluje kod oboljenja disajnih organa, a naročito kod smetnji izazvanih maglovitim i vlažnim vremenom. Preporučuje se za lečenje dece i starijih osoba.
Najviši vrh planine Rtanj je piramidalni Šiljak (1565m) na kome se nalaze ostaci stare kapele. Suprotan kraj krečnjačkog grebena je Kusak (1380m). Između ova dva pola Rtnja negde po sredini grebena je Preslo (1405m). Planinari i avanturisti ističu da je prelezak celog grebena Rtnja atraktivniji od samog uspona na Šiljak – jer, kako kažu, pogled ka vrhu je često lepši od onog sa vrha, a upravo ugao posmatranja sa Presla razotkriva famozni oblik piramide – zaštitni znak Rtnja.
DA LI STE ZNALI BAJKU O POSTANKU RTNJA…?
Nekada davno, još pre sto puta sto godina, više nego što ima najstariji čovek koji živi u podnožju Rtnja i zna ovu priču, Rtanj nije bio planina, na njegovom vrhu nije bio otvor bezdana, a ispod njega nije bio izvor Mirovske reke. Na mesto Rtnja stajao je tvrdi dvorac jednog čarobnjaka, koji je čuvao svu okolinu i delio ljudima, kako su kad zaslužili, nekada dobro, nekada zlo. Najviša kula ovog dvorca bila je visoka koliko je sada visok Rtanj. U tom dvorcu čarobnjak je čuvao svoje ogromno blago. Tamo nikada niko nije ušao, a о ogromnom bogatstvu su stalno kružile priče u narodu. Ljudi su hteli da dođu do tog blaga, ali nisu znali kako. Sastajali su se i dogovarali, mislili i domišljali, ali nisu ništa smislili. Jednog dana dođe neka starica, pa kad čuje šta ovi ljudi žele, reče im, da je ona majka sunca i meseca i da se ovaj čarobnjak nikada nije pokoravao volji njene dece, pa će im zato pomoći. Reče, da će čarobnjaku dati neke trave i omađijati ga, pa će on tražiti najlepšu devojku sa okolnih zelenih polja, a kad је zatraži, neka mu dadu najlepšu, ali i najlukaviju. I zaista, posle nekog vremena, čarobnjak zatraži najlepšu čobanicu sa zelenih polja i oni mu je dadoše. Ta devojka је bila najlepša, ali je bila ćerka jedne zle i opake žene, čija je majka bila veštica. I tako prvi put ljudska noga prekorači prag ovog dvorca, gde je svaka odaja bila puna zlata. Devojka je živela u izobilju u dvorcu čarobnjaka, ali je stalno domišljala, kako će blago da potkrada i šalje ljudima. Na svoju najveću žalost, jednoga dana ona dozna od čarobnjaka tajnu njegovog dvorca: ako se i jedan zlatnik iznese iz dvorca, sve će buknuti i izgoreti u plamenu, a iz podruma će se osloboditi zla reka, koju on čuva zatvorenu i iz njene bistre vode dobija srebrne ribice, išarane crvenim koralima i crnim alemom, i poteći. То је bila tajna, koju niko nije znao. Ne mogavši da se dokopa blaga, devojka reši da napakosti čarobnjaku. Jednoga dana, kad on ne beše u dvorcu, ona uze šaku zlatnika, iznese ih preko praga i baci. Odjednom dvorac zahvati vatra, sve zlato poče polako da se topi i zatapa vrata i prozore, i kako se zlato topilo ono se slivalo niz kule i gradilo ogromnu kupu na čijem se vrhu stvori rupa, odakle je kuljao gust dim i pepeo, koji je zatrpavao okolinu, a otopljeno zlato se izlivalo niz strane kule. Zla reka se oslobodi iz podruma dvorca, poče polako da gasi zlato i pretvara ga u tvrdi kamen, а u unutrašnjosti stvori jezero, gde čuva svoje srebrne ribice išarane crvenim koralima. I tako se ovde stvori planina i podeli zelena polja na dva dela, a zbog njenog šiljatog vrha planini dadoše ime Rtanj.
Najveći broj planinara prilazi ovoj planini od istoimenog sela Rtanj, gde se nekada nalazio rudnik. Dobro su poznate tradicionalne staze severnom, kao i blažom južnom padinom. U poslednje vreme, sve je popularniji uspon bočnim grebenom u odnosu na tradicionalne pristupe.
Ipak, ako je cilj da se što pre dohvati atraktivni greben ili ako ste put Rtnja krenuli sa malom decom, četvrta varijanta uspona, sa sokobanjske strane, je pravi izbor. Uspon od Tomićeve kolibe (selo Mužinac) je kondiciono lakši i brži, ako se izuzme neizbežna vožnja (odličnim) kolskim putem do same početne tačke.
Od Tomićeve kolibe do vršnog grebena i ne mora da se prati neka određena staza. Slobodnim kretanjem, po prostranoj osunčanoj padini, podnožje i greben deli svega 600m visinske razlike.
Specijalni rezervat prirode Rtanj je 14. marta 2019. godine uredbom Vlade Republike Srbije stavljen pod zaštitu države kao poseban biodiverzitet istočne Srbije.
Rtanj je stanište vrsta koje se smatraju strogo zaštićenim vrstama u flori Srbije
Vaskularna flora Srbije broji 3.662 taksona u rangu vrsta i podvrsta, a od toga je prema preliminarnim istraživanjima, u flori Rtnja zastupljeno gotovo 18%, odnosno 644 taksona. Pretpostavlja se da broj vrsta i podvrsta na području Specijalnog rezervata prirode Rtanj nije konačan i da se može povećati za 150-200, što govori o značaju ovog relativno malog prostora u Srbiji.
Pašnjačke fitocenoze velike florističke raznovrsnosti, sa prisustvom endemičnih i reliktnih vrsta, predstavljaju jedan od najkarakterističnijih centara diverziteta istočne Srbije. Takođe, Rtanj je stanište vrsta koje se smatraju strogo zaštićenim vrstama u flori Srbije.
Na Rtnju se nalaze biljne vrste srpska ramonda, rtanjska metvica, kaćunak smrdljivi, kaćun, muški božur, alpska pavit, planinska sasa, velemun, kohova lincura. Navedene vrste zaštićene su kao strogo zaštićene vrste, a šumski ljiljan, kaćunak mali, stepski badem su zaštićene vrste.
Samo na Rtnju raste izuzetno retka i endemična vrsta Nepeta rtanjensis. Od lekovitih vrsta izdvaja se i rtanjski čaj.
Rtanj, kao tipično planinsko stanište, karakteriše i prisustvo velikog broja vrsta ptica.
U fauni sisara planine Rtanj posebno se ističe fauna slepih miševa sa registrovanih 20 vrsta, što čini 2/3 ukupnog broja registrovanih vrsta slepih miševa Srbije.
Iako su nacionalnim zakonodavstvom, sve vrste biljaka zaštićene kao strogo zaštićene vrste, značaj planine Rtanj ogleda se i u prisustvu tri vrste slepih miševa: veliki, mali i južni potkovičar, koji su na listi globalno ugroženih vrsta.
Vodotokovi podnožja planine Rtanj značajni su zbog prisustva autohtonih vrsta riba (potočna pastrmka, potočna mrena, krkuša…), dok su u Vrmdžanskom jezeru registrovane potpuno izolovane populacije riba, interesantne sa aspekta evolutivnih promena.
Inače, u gornjem delu planina je bezvodna. Prvi izvor nalazi se na oko 800 metara nadmorske visine, iznad samog turističkog naselja Rtanj. Podnožje Rtnja obiluje izdašnim izvorima čiste vode.
Prisustvo velikog broja predstavnika batrahofaune, kao i činjenica da se visokoplaninska vrsta – planinski mrmoljak, može pronaći po obodu planine, nedvosmisleno ukazuje da je područje planine Rtanj značajno stanište vodozemaca i gmizavaca. Istovremeno, stepska staništa Rtnja predstavljaju novi lokalitet u rasprostranjenju kratkonogog guštera na teritoriji Srbije, koji je zaštićen kao strogo zaštićena vrsta.
BIVŠI RTANJCI DRUŽE SE VIŠE OD ČETVRT VEKA
Rudari i njihove porodice koji su živeli u naselju Rtanj odavno su se odavde iselili. Neki od njih još su živi i svake godine dolaze kako bi se podsetili lepih dana i bratskog života u ovom naselju jer su svi živeli kao jedna porodica. I potomci bivših zaposlenih u rudniku Rtanj dolaze jednom godišnje kako bi oživeli uspomene. I svake godine raduju se ovom susretu. Druženja su otpočela 1996. godine i traju.
Park – šuma i „Rozarijum“
Park – šumu na Rtnju, uredio je i prilagodio porodičnoj potrebi bivši vlasnik rudnika „Rtanj“, austrijski ]evrejin Julius Minh, u vreme između dva svetska rata, na prostoru od oko 40 hektara. U Park šumi na Rtnju posađeno je 3000 ruža, tako da se nije video ugalj koji je prolazio kolosekom. Park je imao i vrtlara koji je vodio računa о parku, biljkama i stazama u parku.Unutar samog parka, vlasnici su izgradili više objekata različitih namena i smišljeno ih estetski prilagođavali prirodnom ambijentu. Sama njihova kuća bila je na samom ulasku u park Najvredniji prateći objekat park -šume na Rtnju je, takozvani „Rozarijum“, kružni objekat od kamena, sa staklenom kupolom, prekrivenom ružama penjačicama. Porodica Minh je vodila računa, ne samo o ljudima, nego i о naselju Rtanj. Putujući po svetu, donosili su rastinje iz različitih krajeva sveta. Njihov park je bio nadaleko poznat, i to ne samo po retkim biljkama, nego i po interesantim objektima. I danas se mnogi posetioci Rtnja, dive „Rozarijumu“, koji se ponosno uzdiže između dve tise. Pored „Rozarijuma“, koji je najvredniji i najlepši objekat u estetskom pogledu, postojala je i staklena bašta, sa toplim lejama, u kojima je proizvođen rasadni materijal. Svojom lepotom, posebno se isticala česma, čije je postolje zidano od kamena crvene boje, а gornji deo od sige. Na ivici parka, bila је kuglana, u kojoj su rudari družili i zabavljali u slobodno vreme.
ISTORIJAT PORODICE MINH I NJIHOV DOPRINOS ŽIVOTU U RUDARSKOM NASELJU
Samuilo Minh je sa svojim sinovima 1870. stigao iz Moravske u Paraćin. Bavio se proizvodnjom tekstila i bio je vlasnik Štofare u Paraćinu, koja je osnovana iste godine. Fabrika je izuzetno dobro radila, a njeni proizvodi bili su cenjeni kako kod nas tako i u inostranstvu. Samuilov najstariji sin Julius ubedio je oca da uloži svoj kapital u otvaranje rudnika u Srbiji. Tako su prvo otvoreni rudnici kod Aleksinca i Ćićevca, a Minhovi ubrzo postaju i vlasnici rudnika u podnožju Rtnja. Rudnik Rtanj otvoren je 1902. godine, rudari su obavljali svoj posao uz veliku muku, a ugalj su prevozili do Paraćina volovskim kolima, sve do 1912. godine, kada je izgrađena pruga Paraćin-Zaječar.
Minhovi su bili vrlo vredni i odgovorni ljudi, napravili su žičaru, planinsku železničku prugu kojom su vagoneti prevozili ugalj, kao i parnu električnu centralu. Njihova je bila i separacija uglja. Takođe su raspolagali različitim radionicama kao naprimer stolarskom gde se proizvodio nameštaj za radnike rudnika. Sve u svemu, bili su uzorni poslodavci i vodili su računa o svojim radnicima i čitavom naselju Rtanj. Zaslužni su i za otvaranje prve privatnu škole za decu radnika i službenika. Među radnicima je bilo Slovenaca, Hrvata, Nemaca, Mađara, Rusa, a osim za to vreme konfornih stanova u naselju je postojala ambulanta, bolnica, bioskop, pekara, kafana…Međutim, 1915. godine, Nemci zauzimaju rudnik, a Minhovi bivaju primorani da napuste Srbiju. Rudnik je bio u rukama Nemaca tri godine, a kada su se povlačili odavde, uništili su mašine, ugljenokop zapalili i poplavili ostavivši za sobom pravu pustoš. Posle oslobođenja Srbije, 1918. godine, Minhovi se braćaju na Rtanj gde je sve što su stvarali godinama bilo uništeno. Uz ogroman rad i trud, rudnik je ubrzo povratio stari sjaj, kameni ugalj je bio odličnog kvaliteta, a sprovođena su i nova istraživanja ležišta uglja. Stručni kadar je dovođen sa svih strana. Rtanj tako ponovo postaje dom mnogih Nemaca, Mađara, Čeha, Austrijanaca, Slovenaca, koji su radili ovde kao inženjeri, geometri, rudari… U toku 1923. godine u rudniku je radilo oko 550 radnika i 15 činovnika i nadzornika.Kada se razboleo, Samuilo Minh odlazi na lečenje u Beč, gde 1919. godine umire u jednom sanatorijumu. Julius, kao najstariji Samuilov sin, preuzima upravljanje rudnikom,a pomažu mu u tome braća Adolf i Aleksandar.
Julius Minh bio je oženjen Gretom, Austrijankom jevrejskog porekla koju je upoznao u Sloveniji gde je bio na lečenju, a ona tamo radila kao bolničarka. Nisu imali svoje zajedničke dece, pa je Greta velika pažnju poklanjala deci rudara. U dane većih praznika i slavlja delila im je pakete sa odećom i hranom. Porodica Minh je pomogla izgradnju škola u selu Mirovu i Rujištu, odakle je bilo i najviše radnika u rudniku. Minhovi su stipendirali dobre učenike i pomagali i okolnim školama. Zvonik u školskom dvorištu u Ilinu i danas postoji i ostaje svedok dobrote i darežljivosti te porodice.
U samom rudničkom naselju podigli su park, površine 40-ak hektara se oko 150 vrsta drveća, rastinja i drugog cveća. U parku je izgrađen i rozarijum. Greta je volela da putuje i uvek bi sa putovanja donosila i po neku novu biljku. Često je sedela na klupi ispred Rozarijuma i gledala vagone kako prevoze ugalj. Duž koloseka gde su prolazili vagoneti, bilo je posađeno preko 3000 sadnica ruža, tako da se ugalj nije video od ruža. Poznate su priče rudničkog vrtlara pokojnog Bogoljuba Vidojevića, koji je sve do zatvaranja rudnika, pa i kasnije iako penzioner, vodio brigu o preostalim biljkama i stazama u parku. 1935. godine izgradili su i Sokolski dom čija zgrada i danas postoji. Naselje Rtanj nastavilo je da živi na jedan vrlo organizovan način i krajem 1929. godine imalo je oko 2000 stanovnika.
Međutim ubrzo stižu godine krize i 1931. godine Julius Minh u svom stanu u Beogradu izvršava samoubistvo zbog nemogućnosti ispunjenja obećanja datog radnicima mada pod nikada razjašnjenim okolnostima. Rudnik su preuzeli njegova supruga Greta i njegova dva brata Aleksandar i Adolf. Supruga Greta je u znak sećanja na Juliusa podigla spomen kapelu na vrhu Rtnja. Na njenoj gradnji uglavnom su radili rudari kojima je ona sve isplatila kao da su radili u rudniku. Za njenu izgradnju utrošeno je oko 1000 časova rada, a 19.5.1934. godine kapela je osvećena. Odolevala je vremenu sve do 1990. kada su je moderni vandali srušili u potrazi za blagom koje se navodno krilo u njenim zidovima.
Za vreme drugog svetskog rata rudnik je ponovo bio pod Nemcima. Gospođa Greta je morala 1941. godine da se skloni od Nemaca i napusti svoju vilu i rudnik. O njoj se brinula porodica Radenković iz Ilina, malog sela u podnožju Rtnja. Rudnik je odmah preuzeo inženjer Julius Holik, čovek koji je u vreme Juliusa Minha bio direktor rudnika. Kasnije se otkrilo, da je Holik bio agent Gestapoa, a uz to Holik je bio ubeđen da će rudnik postati njegov, ali su mu razvoj situacije i poraz Nemaca pokvarili plan. Tako su Minhovi, nakon 40 godina, zauvek otišli sa Rtnja, ostavivši svo svoje bogatstvo. Greta je umrla 1947. godine u Ilinu. Porodica Radenković tvrdi, da je preminula u njihovoj kući, a postoji i duga verzija po kojoj je Greta umrla u Boljevcu u bolnici 1952. godine i da je u tom mestu bila sahranjena, a da je kasnije Aleksandar preneo njene ostatke u Beograd. Danas Greta počiva pored svog supruga Juliusa. Adolf Minh, jedan od braće, izvršio je samoubistvo 1941. u Beogradu kako ne bi pao u ruke agentima Gestapo dok je Aleksandar Minh preživeo rat vešto prikrivajući svoje jevrejsko poreklo. Živeo je u Beogradu sve do 1977. godine gde je i sahranjen.
Jedinstvena tačka po svojoj energetskoj snazi nazvana energetsko polje „Vrelo“ nalazi se u naselju Rtanj. Kako navode u Turističkoj organizaciji opštine Boljevac, služila je ljudima još u praistoriji da poboljšaju stanje svog organizma odnosno da ga „napune“ pozitivnom energijom. Ovo mesto se drugačije naziva još i „Svetilište“.
Na ovom mestu nalazi se trodimenzionalna piramida koja po svom obliku podseća na planinu Rtanj. Ispitivanje Svetilišta rađeno je više puta od strane naučnika iz zemlje i inostranstva, i naučno je dokazano da је energetski veoma snažno mesto na planini. Merenja su utvrdila da na Rtnju postoje neprekidne promene energetskih polja. U cilju postizanja blagotvornog dejstva na organizam, smatra se da posetioci treba da provedu minimum 20 minuta u unutrašnjosti kružne staze.
„Vrh Rtnja – Šiljak, uglavnom upija energiju, dok Svetilište zrači pozitivnu energiju. Na Rtnju postoji još ovakvih mesta sa pozitivnom energijom, ali je samo ovo naučno istraženo“, navodi se u Turističkom vodiču opštine Boljevac.
U podnožju planine Rtanj, u samom naselju, ove godine otvoren je Turistički informativni centar opštine Boljevac. U info centru nalazi se deo sa suvenirskom ponudom i turističkim vodičima koji će približiti turistima duh i kulturu Boljevca i pružiti im zadovoljstvo da ponesu suvenir sa motivima ovog mesta kao podsetnik na lepe trenutke provedene u ovom lepom kraju.
Grad Zaječar raspisao je nedavno tender za izgradnju „pump track“ poligona i trim staze na Rtnju na teritoriji Opštine Boljevac. Radovi se izvode u okviru projekta „Magija istočne Srbije“, a vrednost je procenjena na skoro 15 miliona dinara.
Gradnja je planirana nedaleko od hotela Ramonda.
Sadržaj je objavljen u okviru projekta “Boljevac – Otkrijte skriveno blago”. Ovaj medijski sadržaj sufinansiran je od strane Opštine Boljevac. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove Opštine Boljevac.