U čitaonici zaječarske biblioteke sinoć je održano predavanje pod nazivom „Prelistavanje prošlosti“, posvećeno Selištu, Dubokom potoku, Ceraku i Mogili, koje su priredili dr Miodrag Velojić i Dalibor Đorđević. Kroz istorijske zapise, fotografije i svedočenja, posetioci su imali priliku da sagledaju razvoj i transformaciju ovih naselja od prvih pomena u 15. veku do savremenog doba.
Predavanje je osvetlilo proces naseljavanja i raseljavanja Zaječara u drugoj polovini 20. veka, sa posebnim fokusom na prostor oko Vražogrnačke rampe, koji Zaječarci i danas prepoznaju kao jednu od ključnih tačaka urbanog širenja grada.
Naselja Selište, Duboki Potok i Cerak smeštena su na potezu oko Vražogrnačke rampe, prema putu za Negotin i dolini Velikog Timoka. Upravo tu su se, tokom pedesetih i šezdesetih godina prošlog veka, doseljavali stanovnici iz različitih krajeva istočne Srbije – sa Stare planine, ali i iz Jasenovca, Šipikova i drugih sela.
Prema podacima iznetim na predavanju, u drugoj polovini 20. veka na tom prostoru nalazilo se oko 400 kuća i vikendica. Doseljenici su najpre kupovali imanja na potezima Duboki potok i Cerak, a potom se širili prema Timoku i Selištu. Mnogi su radili na ciglani, ili u nekim drugim oblastima, kako bi obezbedili građevinski materijal za izgradnju svojih domova, dok su istovremeno obrađivali zemlju nekadašnjeg Poljoprivredno-industrijskog kombinata, poznatog kao PIK-ovo imanje.
Publika je imala prilike da vidi i fotografije na kojima je prikazan početak gradnje čuvene Fabrike „Kristal“, na PIK-ovom imanju, kao i druge fotografske zapise koji su dočarali razvoj ovog dela Zaječara kroz vreme.
Ovaj deo grada naselile su i neke porodice iz Bora, a deo Selišta u jednom periodu lokalno je bio poznat i kao „Naselje Sunce“, pretpostavka je da taj naziv potiče od doseljenika iz Bora, mada poreklo tog naziva do danas nije precizno objašnjeno.
Mrđutim, početkom 21. veka započinje suprotan proces – potomci prvih doseljenika napuštaju ovaj kraj, pa je danas, prema procenama, čak trećina nekadašnjih kuća ostala prazna.
Mogila – kultni bregovi i tragovi prošlosti
Posebna pažnja posvećena je potezu Mogila, uz napomenu da na teritoriji Zaječara postoji više lokaliteta sa tim nazivom. Mogila iznad Dubokog potoka predstavlja najseverniji deo obrađene teritorije i nekada je bila prostor vikendica i imanja „u polju“.
„Mogila iznad Dubokog potoka je upravo ovaj najseverniji deo o kome smo
večeras pričali. Tu su se zapravo nalazile vikendice, imanja i kuće u polju“, kaže Velojić i dodaje:
„Imamo još jednu Mogilu koja se nalazi iznad Avnojske ulice, gde je bio nekad vojni objekat i gde se i danas nalaze vojni bunkeri i vojni objekat. U Fruškogorškoj ulici se nalazila barutana, a gore se, na samom uzvišenju, Mogili, nalazio i objekat, vojni, gde su vojnici izlazili i vežbali i danas se to
može naći“.
Starim Zaječarcima poznata je i Mogila, odnosno Magura, iznad Zvezdana.
Velojić ukazuje i na dublji, istorijski značaj ovih uzvišenja. Mogile, odnosno magure, predstavljaju kultne bregove još iz praistorijskog i antičkog perioda. Na tim mestima i danas se mogu pronaći kultni krstovi i stara stabla koja svedoče o višeslojnoj prošlosti ovog prostora.
Kostol i prvi pomen Zaječara
U kontekstu najranijih naselja na ovim prostorima, Velojić pominje utvrđenje Kostol, koje arheolozi vezuju za prve vekove nove ere, na prostoru ušća Crnog i Belog Timoka u Veliki Timok. Iako su materijalni tragovi danas slabo vidljivi, postoje istorijski zapisi i fotografije koje potvrđuju njegovo postojanje.
Zaječar se prvi put pominje 1466. godine u turskim popisima, a upravo je taj podatak bio povod da se predavanje posveti i obeležavanju dugog istorijskog kontinuiteta ovih naselja, koji traje više od pet i po vekova.
Ljudi koji su obeležili kraj
Poseban segment večeri bio je posvećen porodicama i pojedincima koji su živeli na ovom prostoru. Predavači su napravili istorijski kontinuitet – od osam kuća zabeleženih u turskom popisu iz 1586. godine, sa imenima tadašnjih domaćina, do stanovnika iz 1986. godine.
Među poznatim Zaječarcima pomenuti su Roko, hipnotizer po kome je ostala upamćena čuvena „Roko kafana“, zatim Neša Narodović, jugoslovenski prvak u automobilizmu, kao i lekari Paunović – Rade i Pera – koji su dali značajan doprinos zaječarskoj i srpskoj medicini.
Pomenuti su i predstavnici mlađih generacija – starešina manastira Svete Trojice, kao i mladi fudbaler Martin, poreklom iz Šipikova, koji je nastupao za omladinsku i pionirsku reprezentaciju Srbije i igrao za poznate domaće klubove.
Predavanje „Prelistavanje prošlosti“ još jednom je pokazalo da istorija Zaječara ne počiva samo na datumima i dokumentima, već pre svega na ljudima i njihovim sudbinama. Kroz priču o Selištu, Dubokom potoku, Ceraku i Mogili, osvetljen je jedan od najstarijih i najautentičnijih delova grada – prostor koji je oblikovao generacije i ostavio dubok trag u kolektivnom pamćenju Zaječaraca.
Predavanje održano sinoć priređeno je u okviru ciklusa „Prelistavanje prošlosti“, koji se organizuje povodom 160 godina Biblioteke u Zaječaru.