75 GODINA OD SMRTI MARINKA STANOJEVIĆA
Dana 9. marta 1949. godine u Zaječaru je umro Marinko Stanojević, istaknuti naučni, prosvetni i politički radnik, kao i društveni i javni radnik uopšte, jedna od najznačajnijih ličnosti istočne Srbije. Ove, 2024. godine se, dakle, 9. marta, baš na Zadušnice, napunilo tačno 75. godina od njegove smrti. Tim povodom su predstavnici Ogranka Vukove zadužbine u Zaječaru i Zavičajnog društva Timočana-Torlaka u Minićevu posetili njegov grob, položili cveće i zapalili sveće. To su bili predsednik Ogranka i Zavičajnog društva dr Dejan Krstić (etnolog i antropolog) i članovi ovih organizacija dr Dragan Nešić (geograf), Miljan Milovanović (istoričar), Mira Krstić, Dragoljub Božinović i Jablanka Nikolić. Ovom prilikom dr Dejan Krstić je održao malu besedu o naučnom i uopšte društvenom radu i doprinosu Marinka Stanojevića.
Marinko Stanojević, čiji je skoro ceo život bio ispunjen ogromnom aktivnošću u naučnom i javnom životu, rođen je 30. jula (po starom kalendaru) 1874. godine u selu Jakovcu, kod Knjaževca. Posle školovanja (niža gimnazija u Knjaževcu, viša gimnazija u Beogradu i Pirotu, Slavističko-literarni odsek Filozofskog fakulteta u Beogradu), 1900. godine zaposlio se u Zaječarkoj gimnaziji, gde je, kao profesor srpskog i ruskog jezika (do 1923. godine) i kao direktor, radio do penzionisanja (1932. godine), a u Zaječaru je živeo do svoje smrti.
Izuzetan trag Marinko Stanojević je ostavio u raznim naučnim oblastima: folkloristici, dijalektologiji, antropogeografiji, etnologiji, istoriografiji i arheologiji. Sakupio je i, u velikom broju svojih radova i nekoliko knjiga, publikovao veoma obimnu građu o istočnoj Srbiji, kao i svoje naučne opservacije iz domena pomenutih nauka u vezi sa ovim područjem. U svojim istraživanjima načeo je izuzetno veliki broj tema, tako da danas naučna istraživanja iz ovoh oblasti i danas veoma često, s obzirom na to da je u ovom poslu bio pionir, polaze upravo od njegovih podataka i zaključaka. Osnivač je i urednik prvog naučnog periodičnog zbornika u istočnoj Srbiji Zbornika priloga za poznavanje Timočke krajine, koji na neki način predstavlja i prvi naučni časopis u ovom delu Srbije. Kao nosilac naučnog poriva i duha bio je prepoznat od istaknutih naučnih ličnosti, priznat i uključen u naučni sistem Srbije i kasnije Jugoslavije. Po pitanju nauke sarađivao je i dopisivao se sa najuglednijim ličnostima i naučnim institucijama svoga vremena. NJegovi prilozi štampani su u najviđenijim naučnim i drugim časopisima toga vremena. Zahvaljujući njemu sačuvana su dva važna srednjevekovna rukopisa, a pionir je i u muzeološkoj delatnosti – osnovao je, pri Zaječarskoj gimnaziji, prvu muzejsku zbirku u Zaječaru (koja je, na žalost, propala tokom Drugog svetskog rata).
Veoma je veliki doprinos Marinka Stanojevića u oblasti prosvete. Osim kao kvalitetan i značajan profesor, on je zapamćen kao najznačajniji i najuspešniji direktor Zaječarske gimanzije u celom njenom skoro 190-godišnjem postojanju, a jednu godinu je bio direktor i Gimnazije u Požarevcu. Obnovio je u Prvom svetskom ratu devastiranu Zaječarsku gimnaziju, a mnogo toga u njoj pokrenuo i unapredio. Osim toga, pisao je i objavljivao i tekstove za potrebe nastave u vezi sa svojom užom strukom.
Marinko Stanojević je bio i aktivni učesnik političkog života. Tri puta je kao predastavnik vladajuće Radikalne stranke biran za narodnog poslanika u Skupštini Kraljevine Srbije, čiji je član bio od 1906. do 1918. godine. Godine 1906. izabran je za sekretara Skupštine, a njen sekretar je bio i u vreme Prvog svetskog rata, kada je u ovom svojstvu učestvovao u svim njenim važnijim radnjama i aktima vezanim za oslobođenje i stvaranje Jugoslavije. Od 1918. do 1920. godine bio je član privremenog parlamenta novostvorene Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Razume se da je sa ovih pozicija bio u kontaktu, a često i veoma blizak, sa mnogim istaknutim političkim ličnostima Srbije i Jugoslavije. Uređivao je lokalna politička glasila, a za vreme Prvog svetskog rata, dok je kao narodni poslanik boravio u Francuskoj, pisao je i na francuskom objavljivao u propagandne svrhe članke o srpskoj kulturi.
Marinko Stanojević je, pored svih pomenutih angažovanja, kao ugledan i uvažavan građanin, bio veoma aktivan i u javnom životu lokalne zaječarske sredine. Kao jedan od najuglednijih Zaječaraca, primao je sve važne goste u Zaječaru, koji su dolazili kulturnim, naučnim, političkim i uopšte javnim povodima. Bio je predsednik i član raznih odbora u gradu (Crkveni odbor, Narodni univerzitet, Odbor za obeležavanje 100-godišice oslobođenja od Turaka…).
Marinko Stanojević je jedinstvena figura u naučnom, prosvetnom i uopšte javnom životu istočne Srbije, koja je na ovom području snažno obeležila ove oblasti od kraja 19. do kraja četvrte decenije 20. veka, ali je bio i zapažena ličnost u naučnom i političkom životu nacionalnog nivoa. On je, može se reći, sam, kao ličnost, bio institucija, jer je na polju nauke, prosvete i uopšte društvenog života u istočnoj Srbiji i šire radio i uradio toliko koliko bi padalo u nadležnost više specijalizovanih ustanova i organizacija.
dr Dejan Krstić