Proučavanje razvitka stanovništva istočne Srbije predstavlјa složen i zahtevan naučni problem kojim su se vremenom bavili naučnici različitih struka. Nјegove specifičnosti, tako posebne i jedinstvene, najbolјe se mogu pratiti preko podataka iz popisa stanovništva. Popisi stanovništva su pravi način za utvrđivanje stanja u društvu, njegove snage i mogućnosti i njegovog finansijskog i vojnog opterećenja. Oni se u današnje vreme u Srbiji organizuju na svakih deset godina, dok su u XIX veku bili organizovani i u manjim vremenskim intervalima. Jedan od najvažnijih popisa stanovništva u XIX veku u Srbiji bio je Popis imovine i lica iz 1863. godine
U Istorijskom arhivu „Timočka krajina“ u Zaječaru juče je predstavljena knjiga „Popis stanovništva iz 1863. godine okružja knjaževačkog, sreza timočko-zaglavskog, varoši Knjaževac i drugih mesta“ priređivača Dragana Živkovića i dr Miodraga Velojića.
Prema rečima dr Miodraga Velojića, u Knjaževačkom okrugu popisi stanovništva datiraju još od prvih godina po oslobođenju od Turaka (1833. g), još od vremena kada se ova lepa varoš na istoku Srbije nazivala Gurgusovac. Sve do tada u Srbiji je postojalo 12 nahija i to: Beogradska, Smederevska, Valјevska, Šabačka, Sokolska, Užička, Požeška, Rudnička, Kragujevačka, Jagodinska, Ćuprijska i Požarevačka, a nakon tog perioda ona dobija i 6 novih oblasti: Krajinu sa Klјučem i Crnom rekom, Gurgusovac (Knjaževac) sa Banjom i Svrlјigom, Aleksinac sa Ražnjom i Paraćinom, Kruševac, deo Starog Vlaha sa krajem novopazarske nahije poznatim pod imenom Brvenika i Drinjski predeo sastavlјen od Jadra i Rađevine. Tako je sa drugim polugođem 1833. godine u Srbiji postojalo ukupno 18 nahija, ili tačnije rečeno 17 nahija i varoš Beograd kao samoupravna jedinica. Po podacima teftera za Mitrovdansku porezu, Gurgusovačka nahija je te iste 1833. godine, sa svoje dve kapetanije zaglavskom i timočkom, imala ukupno 2.754 poreskih glava i davala 49.572 groša poreza.
„Sve do 1834. godine popisi su se u Srbiji odnosili samo na broj poreskih i haračkih glava i kuća, ali je posle dobijanja novih granica i okruga izvršen novi popis zbog dva najvažnija podatka: plaćanja poreza i vojne dužnosti. Popis stanovništva iz 1834. godine bio je opširniji nego svi raniji jer je tada osim lјudstva popisano i imanje po radovima obrađenosti, bile su naznačene obradive površine i prebrojano drveće šlјiva. U popisu su predstavlјeni samo punoletni muškarci, dok se o ženama nisu prikuplјali detalјniji podaci (upisivano je samo koliko ženskih članova u domaćinstvu živi). Po tom popisu broj stanovnika je juna 1834. godine u Kneževini Srbiji iznosio 666.856 stanovnika, od kojih je bilo 342.061 muška glava i 324.795 ženskih glava. Oni su živeli u 117.016 kuća ili porodica“, navodi Velijić i dodaje:
„U vreme tog prvog zvaničnog popisa stanovništva u Srbiji Nahija Gurgusovačka je 1834. godine imala dve kapetanije: timočku i zaglavsku, ukupno 70 naselјenih mesta, 2.480 domova, 13.201 stanovnika i 3.438 poreskih glava. Nјena teritorija je počinjala od planine Tupižnice, Vasilјske glame i Gornje Kamenice i završavala se kod naselјa Vratarnica i Gornja Bela Reka. Sama varoš Gurgusovac imala je u to vreme 163 kuće, 869 stanovnika i 156 poreskih glava“.
Te iste 1834. godine naziv nahija je zamenjen nazivom okružje, a kasnije i nazivom okrug. Vremenom je Gurgusovački okrug postao jedan od najvećih u Kneževini Srbiji.
„Godine 1843. ovaj okrug se sastojao od dva sreza: svrlјiškog i timočko-zaglavskog, 60 opština, jedne varoši, 104 sela, 4.306 kuća i 31.901 stanovnika. U samom Gurgusovcu nalazilo se Načalničestvo okruga, Postekspedicija i Sud celog okružja. Kako je u to vreme varoš izgledala svedoči i natpis u „Serbskim novinama“ iz 1851. godine, u kome se kaže -Ko je pre petnaest godina video i poznavao Gurgusovac, pa ondašnje stanje njegovo sa sadašnjim sravni, taj mu zaista neće odreći veliki napredak. Onda su mogle videti se u njemu po najviše slamom, košarama pokrivene kuće, a sad takođe videti sve lepo sagrađene i pokrivene ćeremidom. Osim toga i mehana i dućana ima u većem broju nego pre. Velika i bogata čaršija prostire se na dve strane od stare široke glavne ulice napunjene mehanama i dućanima. No što kao najveći ukras varoši služi i svakoga Srbina u umilјenje dovodi, jeste velika i prekrasna crkva, a pored nje lepa škola. Osim toga još se diči Gurgusovac jednom dobro urađenom opštinskom bolnicom, među prvima u Srbiji sagrađenom“, citira Miodrag Velojić i dodaje:
„Kada je knjaz Miloš, na početku svoje druge vladavine, prilikom svog dolaska iz Vlaške boravio u Gurgusovcu, naredio je da se zapali zloglasna Gurgusovačka kula (koja je za narod bila simbol mraka i ropstva). Na molbu naroda, a po naredbi samog kneza Miloša Obrenovića, 17. januara 1859. godine, varoš je dobila svoje novo ime, iz zahvalnosti prema knjazu – Knjaževac“.
Te iste, 1859. godine, izvršen je i novi popis stanovništva u Srbiji. Prema podacima iz tog popisa, celokupno stanovništvo Knjaževačkog okružja živelo u jednoj okružnoj varoši i 108 sela. U čitavom okrugu bilo je 6.203 kuća, 8.377 poreskih glava i 46.741 žitelјa, od čega 23.997 muških i 22.744 ženskih. Sama okružna varoš imala je 527 kuća, 485 poreskih glava i ukupno 2.417 žitelјa, od čega 1.217 muškaraca i 1.210 ženskih stanovnika.
Prema rečima autora, kako je Knjaževački okrug tih godina izgledao i šta je sve u svome sastavu imao, najbolјe se može videti iz izveštaja okružnog načelnika Jovana Joce Naumovića, kojeg je svojeručno napisao i 4. jula 1860. godine poslao knjazu Milošu Obrenoviću. Knjaževački okrug se u to vreme sastojao ,,iz dva sreza, edne okružne varoši, 105 sela, 53 obštine, 6.145 kuća, dva okružna nadlešatelstva i to suda i načelničestva, nadležatelstva telegrafskog, edne pošte, dve srezovskv kancelarije, ednoga pograničnog karantina na Pandiralu, ednoga sastanka na Gramadi, dva đumruka, edne Okružne bolnice, dva manastira, 11 crkvi, 11 škola muški sa 538 učenika, edne ženske škole sa 57 učenica, 27 karaula pogranični stalni sa 108 stražara i 44 službenika pravitelstvena pri načelničestvima“. Osim toga okrug je imao još i „16 činovnika i 16 zvaničnika policajni, 10 zvaničnika sudski, 2 zvaničnika saniteski, 3 zvaničnika đumrukdžiski, ednog doktora i pomoćnika doktorskog, ednog inžinira, ednog poštara, dva telegrafista, ednog protoerea, 20 sveštenika, 5 kaluđera, 11 učitela, edne ženske nastavatelјke, ukupno 8.634 porez plaćajućih glava, svega duša muški 23.997, ženski 22.744 i skupa tako 46.741 žitelјa“. Na kraju svog izveštaja načelnik je pridodao i sledeće -Uostalome imam i tu čast Vašu Svetost izvestiti i ponizno javiti da u Okrugu ovome vlada mir i zakonski poredak, a drugo se ništa tako značajno ili neobično ne pokazuje, što bi Vašoj Svetlosti javiti trebalo.
„Godine 1863. urađen je do tada najobimniji popis stanovništva i imovine u naselјima Srbije u XIX veku. Osim samog popisivanja, cilј ovog popisa bio je i sređivanje poreskog katastara, odnosno popis nepokretnih imanja i ličnih usluga tadašnjih žitelјa Srbije. Nјegovi rezultati, prikazani po opštinama, srezovima i okruzima, objavlјeni su u svesci br. 2 Državopisa Srbije. Ukupan broj žitelјa Srbije iznosio je, po tom istom popisu, 1.138.405 lica. Dobijeni podaci ukazivali su i na blago i neobjašnjivo opadanje broja stanovnika u pojedinim okruzima Srbije. Među okruzima u Srbiji u kojima je, u odnosu na podatke iz prethodnog popisa, broj žitelјa porastao, nalazio se u to vreme i Knjaževački okrug. U njemuje 1863. godine popisano ukupno 7.293 kuća i 51.857 stanovnika i to: u timočko-zaglavskom srezu 4.810 kuća, 16.520 muških i 15.643 ženskih lica, dok je u svrlјiškom srezu bilo 1.976 kuća, 8.600 muških i 8.224 ženskih lica. Ako se, po zapažanjima tadašnjeg okružnog lekara dr Stevana Mačaja „ovaj broj sravni sa onim koji je pre četiri godine bio urađen, izlazi da je ukupno stanovništvo okruga naraslo za čitavih 5.116 glava, što čini godišnji priraštaj od 1.279 glava ili nešto malo više od 2,7. U samoj varoši Knjaževac je 1863. godine bilo popisano 507 kuća i 2.801 lice, od čega je bilo 1.508 muških i 1.293 ženskih lica. Vrednost njihovog nepokretnog imanja iznosila je skupa 68.752 dukata ceraskih, dok je mesečni prihod iznosio 5.395 talira“, navodi dr Miodrag Velojić i dodaje:
„Naredni popis stanovništva Srbije bio je urađen 1866. godine. U čitavom okrugu knjaževačkom nalazilo se tada 112 naselјenih mesta, 55.079 žitelјa (28.136 muškaraca i 26.943 žena) i 11.537 poreskih glava. Tih godina ovo okružje je imalo najveći broj naselјenih mesta. Osim poreskih glava u svakom srezu (zaglavskom, svrlјiškom i timočkom) i broja žitelјa u svakom mestu, u popisu je bila prikazana i približna udalјenost svakog naselјenog mesta od okružnog centra. Najbolјe podatke o naselјima i stanovništvu knjaževačkog okruga iz tog vremena najbolјe možemo sagledati iz dela Knjaževina Srbija, autora Milana Đ. Milićevića: „Sela su u ovom okružju većinom bila zbijena, sve kuća uz kuću, i može se reći da su dosta lepa… U celom okrugu ima 112 naselјenih mesta i kada ovaj broj podelimo sa brojem žitelјa onda dolazi u srednju ruku na jedno mesto po 492 žitelјa. Najjače su naselјena mesta u srezu timočkom (po 740 duša po jednom), zatim u svrlјiškom (po 448 duša), a najslabije u zaglavskom srezu (375 duša po jednom mestu)… Kada broj bogomolјa uporedimo sa brojem duša, onda dolazi 1 bogomolјa na 3.934, a jedna osnovna škola na 3.672 duše. Najviše škola ima srez Timočki, a najviše bogomolјa srez Svrlјšiki“. Sama varoš Knjaževac je po istom popisu imala ukupno 3.057 žitelјa i 739 poreskih glava“.
Odlukom iz 1871. godine knjazkevački okrug je bio podelјen na timočki i zaglavski srez. Po popisu 1874. godine imao je ukupno 62.917 stanovnika.
„Godine 1884. u okružju je (zbog srpsko-turskih ratova) bilo popisano samo 62.939 stanovnika, dok je čitav okrug sa Zaglavskim i Svrlјiškim srezom i Knjaževcem kao okružnom varoši imao ukupno 110.014 stanovnika. Zakonom o mestima 1886. godine Knjaževac je i formalno bio proglašen za varoš“, objašnjava Velojić i dodaje:
„Po popisu stanovništva 1890. godine Timočki (Knjaževački) okrug je imao ukupno 122.463 stanovnika (sa Zaglavskim, Svrlјiškim srezom, Banjskim srezom, priklјučenim krajevima i Knjaževcem kao varoši), dok je po popisu 1895. godine Timočki okrug (sa Zaglavskim, Svrlјiškim srezom, Banjskim srezom, Knjaževcem kao varoši i priklјučenim krajevima) imao ukupno 130.546 stanovnika“.
Prema rečima priređivača knjige „Popis stanovništva iz 1863. godine okružja knjaževačkog, sreza timočko-zaglavskog, varoši Knjaževac i drugih mesta“, administrativnoj podeli koja je usledila 1896. godine, iz Timočkog okruga izdvojeni su Svrlјiški i Banjski srez i pripojeni Niškom okrugu, dok su Timočki okrug činili Zaglavki, Bolјevački i Timočki srez. Knjaževac više nije bio sedište okružja, već je ta uloga pripala Zaječaru. Po popisu 1900. godine čitav taj okrug (sa varošima Knjaževcem i Zaječarom kao sedištem okruga) imao je ukupno 140.058 stanovnika.
„Od svih predstavlјenih popisa okružja knjaževačkog u XIX veku, Popis imovine i lica iz 1863. godine je svakako najznačajniji i najkompletniji, ne samo za ovaj deo istočne Srbije već i za celu tadašnju Kneževinu Srbiju. Za njega bi se gotovo moglo reći da je to živi popis. Za razliku od prethodnih, gde su stanovnici naselјa uglavnom prikazivani brojčano, u ovom popisu su svi žitelјi jednog domaćinstva prikazani poimenice i to ne samo oni koji su porez plaćali, već i svi ostali. Na prvom mestu su zapisani nosioci domaćinstava, njegova zanimanja i godine starosti, potom imena njihovih žena i njihove godine starosti, imena sinova, snaha i njihove dece i njihove godine starosti, a zatim i imena i godine starosti ostalih članova domaćinstava (ako ih je bilo). Iza toga su sledili podaci o imovini: o kućama, vodenicama, pivnicama i podaci o oraćom i kosaćom zemlјom izraženom u tadašnjim merama (koliko je bilo plugova oranja, kosa livada, motika vinograda i drveta šlјiva). Potom su izražene vrednosti mesečnih prihoda u talirima. Osnovne jedinice za utvrđivanje poreza po ovom popisu bile su dan oranja (koliko se u to vreme moglo poorati za jedan dan), kosa livada (koliko je jedan prosečan kosač mogao pokositi za jedan dan) i motika kopanja (na primer) vinograda (koliko se moglo okopati za jedan dan), dok je celokupna imovina svakog domaćinstva bila procenjena u dukatima cesarskim. Kako bi se jedinične mere prikazane u popisu mogle upoređivati sa današnjim, osnivač statističke službe u Srbiji i tadašnji načelnik Ministarstva finansija, Vladimir Jakšić, izvršio je njihovo prevođenje u hektare, pa bi tako, po njemu, one izgledale ovako: dan oranja bi iznosio oko 0,365 hektara, kosa livada oko 0,218 hektara i motika kopanja približno 0,058 hektara. Naravno, sve je zavisilo od vrednoće samih radnika, godišnjeg doba, vrste radne stoke i zemlјišta na kome se posao obavlјao. Zbog toga su, radi procene celokupne imovine, na kraju popisa prikazane i klase imanja i ukupni prihodi domaćinstva po klasama. Iz popisa se takođe može videti na kojim se sve mestima u okviru atara naselјa imovina domaćinstva nalazila, da li su to bile njive, livade, zabrani ili vinogradi, ili su prihodi sticani na drugi način“, navodi Velojić i dodaje:
„Podaci iz Popisa imovine i lica 1863. godine, predstavlјeni zbirno ili pojedinačno, posmatrani iz današnjeg vremena, imaju veliki značaj za čitavu naučno- istraživačku javnost. Oni u ovom slučaju ne daju samo brojčano stanje stanovnika i domaćinstva, već pokazuju sva imena žitelјa jednog određenog naselјa, njihovu starost, brojnost, sastav po polu, ekonomsko stanje, kao i vrednost i procenu njihove tadašnje imovine“.
Autori knjige kažu da podaci iz ovog popisa 1863. godine predstavlјaju veoma značajnu građu za istraživače različitih naučnih disciplina koji se bave istraživanjem stanovništva, a u novije vreme i za mnoge pojedince koji se bave istraživanjem svojih porodičnih rodoslova. Značaj njegovih podataka će u narednom periodu biti još veći kada ovaj rukopis stigne do korisnika, odnosno kada sami čitaoci u mnoštvu imena pronađu informacije o svojim precima.
U knjizi su predstavlјeni podaci o stanovnicima tadašnje varoši Knjaževac i podaci o njihovoj imovini, kao i imena živećih lica i njihove imovine u naselјima Timočko-zaglavskog sreza 1863. god. Najpre je priložen popis varoši Knjaževac, a zatim i popisi ostalih mesta ovoga sreza: Aldinac, Repušnica, Donja Kamenica, Berčinovac, Lokva, Gornja, Kamenica, Žukovac, Kandalica, Gornja Sokolovica, Radičevac, Balinac, Šarbanovac, Staro Korito, Drvnik, Gradište, Trgovište, Štitarac, Vidovac, Pričevac, Papratna, Dejanovac, Štrbac, Novi Han, Petruša, Debelica, Manjinac, Donje Zuniče, Gornje Zuniče, Jakovac, Jelašnica, Koželј, Novo Korito, Ošlјane, Potrkanje, Štipina, Ravna, Trnovac, Drenovac, Gornja Bela Reka, Borovac, Vrbica, Selačka, Zagrađe, Marinovac i Mali Izvor.
Originalna građa i postojeće knjige Popisa stanovništva okružja knjaževačkog, sreza timočko-zaglavskog iz 1863. godine čuvaju se u Arhivu Srbije u Beogradu, dok su se sve do sada u Istorijskom Arhivu „Timočka krajina“ u Zaječaru nalazili samo prepisi ovih knjiga u jednom primerku.
Prema rečima autora, popis stanovništva okruga knjaževačkog, sreza timočko-zaglavskog, kao deo Opšteg državnog popisa 1862/63. godine, priređen je ovom prilikom u originalu, podaci su izloženi onim redom kako su i pribeleženi i na tekstu nije bilo većih intervencija. Priređivači su samo na kraju rukopisa priložili nekoliko starih dokumenata i fotografija iz Knjaževca i njegovih naselјa, koje upotpunjuju sliku o stanovništvu koje je nekada živelo u ovom delu Srbije.
Publikovanjem ovog rukopisa Istorijski arhiv u Zaječaru nastavlјa sa tradicijom objavlјivanja podataka iz Popisa imovine i lica iz 1863. godine. Deo arhivske građe koji se odnosi na varoš Zaječar publikovan je 2000. godine, deo građe koji se odnosi na naselјa Okružja crnorečkog i krajinskog publikovan je 2018. godine, pa je, kako se čulo i juče u Arhivu, publikovanje građe u ovoj knjizi samo nastavak težnje da se ovako važna dokumentacija sačuva i na najbolјi način zaštiti.