I ove godine, uprkos pandemiji Korona virusa, nije izostalo druženje bivših Rtanjaca. Tradicionalno, 26. put okupili su se kako bi oživeli sećanja na nekadašnje dane zajedništva u rudniku i rudarskom naselju Rtanj.
Rudari i njihove porodice koji su živeli u naselju Rtanj odavno su se odavde iselili. Neki od njih još su živi i svake godine dolaze kako bi se podsetili lepih dana i bratskog života u ovom naselju jer su svi živeli kao jedna porodica. I potomci bivših zaposlenih u rudniku Rtanj dolaze jednom godišnje kako bi oživeli uspomene. I svake godine raduju se ovom susretu. Druženja su otpočela 1996. godine i traju.
„1996. godine trojica bivših Rtanjaca, moj otac i njegova dva drugara, su organizovali prvo druženje bivših Rtanjaca na Rtnju, gde sam prisustvovao i ja. Umirali su jedan po jedan, poslednji je moj otac umro, ali smo mi nastavili tradiciju svake godine, u septembru. Nekad je dolazilo i po 150 ljudi, nekad samo dvojica, ali se tradicija ne prekida. Poslednjih godina okupi se nas 30-ak“, priča nam jedan od organizatora ovih skupova sedamdesetogodišnji Dragiša Damnjanović koji se iz Beograda, gde je živeo 42 godine, vratio da živi u selu Ilino.
Najinteresanije u ovom druženju je, kaže, prvo viđenje.
„Prepoznajemo se a onda evociramo uspomene. Ispred jame Rtanj potkop od 2008. godine palimo sveće za pokojne a i poginule. I uvek saznajem nešto novo, kao i na ovogodišnjem druženju. Ove godine saznao sam da je od otvaranja rudunika 1902. godine pa do njegovog zatvaranja 1967. godine poginulo 65 rudara u tom rudniku“, dodaje Damnjanović.
A druženju se svake godine podjednako isto raduje.
„Družimo se, evociramo uspomene. 50-ih i 60-ih godina sva događanja su bila na Rtnju, vikendom je radio bioskop, dolazili su pevači, Radojka i Tine Živković, Nedžad Salković koji je propevao na Rtnju i drugi. Postojala je amaterska pozorišna družina na Rtnju, fudbalski klub. Na Rtnju je bilo stotinak stranaca koji su kod nas tada bili gastarbajteri. Minhovi su tada u rudnik dovodili najbolje stručnjake. Moj otac je bio u rudniku jamski električar. Iako sam tamo živeo, na žalost ili sreću, nikad nisam ušao u tu crnu rupu. Još su mi u sećanju pet kovčega prekriveni rudarskim zastavama i to me sprečavalo da uđem. I dan danas ne volim tunele jer me podsećaju na to“, navodi Damnjanović i dodaje da je njegov otac 1963. godine napustio rudnik Rtanj.
Kaže da ih na ovakva okupljanja tera tradicija.
„Na ovogodišnjem druženju bile su dve Zaječarke, jedan Zaječarac Slavoljub Buca Pajkić koji je bio moj komšija na Rtnju, na druženja dolaze iz Bora, Kikinde, Pirota, Niša, iz Pariza… Ovakva druženja vam uđu u krv, ističe Damnjanović.
I ove godine bivši Rtanjci rastali su se rudarskim pozdravom Srećno, do sledećeg susreta.
A kako je doživeo Rtanj zajedno sa svim žiteljima naselja i svim zaposlenim u rudniku, boraveći tu od 1955. do 1959. godine Nikola Stanojević kaže:
,,Ova zajednica, ljudi na Rtnju i sam Rtanj, učinili su mene srećnim i duhovno bogatim zbog čega ja ovde dolazim kao u kakav uzvišeni hram ili svetinju. Zbog toga ja ne krijem svoju sreću i zadovoljstvo i želim da se još dugo, dugo održavaju ovi skupovi’’.
ISTORIJAT PORODICE MINH I NJIHOV DOPRINOS ŽIVOTU U RUDARSKOM NASELJU
Gospodin Samuilo Minh je sa svojim sinovima 1870. stigao iz Moravske u Paraćin. Bavio se proizvodnjom tekstila i bio je vlasnik Štofare u Paraćinu, koja je osnovana iste godine. Fabrika je izuzetno dobro radila, a njeni proizvodi bili su cenjeni kako kod nas tako i u inostranstvu. Samuilov najstariji sin Julius ubedio je oca da uloži svoj kapital u otvaranje rudnika u Srbiji. Tako su prvo otvoreni rudnici kod Aleksinca i Ćićevca, a Minhovi ubrzo postaju i vlasnici rudnika u podnožju Rtnja. Rudnik Rtanj otvoren je 1902. godine, rudari su obavljali svoj posao uz veliku muku, a ugalj su prevozili do Paraćina volovskim kolima, sve do 1912. godine, kada je izgrađena pruga Paraćin-Zaječar.
Minhovi su bili vrlo vredni i odgovorni ljudi, napravili su žičaru, planinsku železničku prugu kojom su vagoneti prevozili ugalj, kao i parnu električnu centralu. Njihova je bila i separacija uglja. Takođe su raspolagali različitim radionicama kao naprimer stolarskom gde se proizvodio nameštaj za radnike rudnika. Sve u svemu, bili su uzorni poslodavci i vodili su računa o svojim radnicima i čitavom naselju Rtanj. Zaslužni su i za otvaranje prve privatnu škole za decu radnika i službenika. Među radnicima je bilo Slovenaca, Hrvata, Nemaca, Mađara, Rusa, a osim za to vreme konfornih stanova u naselju je postojala ambulanta, bolnica, bioskop, pekara, kafana…
Međutim, 1915. godine, Nemci zauzimaju rudnik, a Minhovi bivaju primorani da napuste Srbiju. Rudnik je bio u rukama Nemaca tri godine, a kada su se povlačili odavde, uništili su mašine, ugljenokop zapalili i poplavili ostavivši za sobom pravu pustoš. Posle oslobođenja Srbije, 1918. godine, Minhovi se braćaju na Rtanj gde je sve što su stvarali godinama bilo uništeno. Uz ogroman rad i trud, rudnik je ubrzo povratio stari sjaj, kameni ugalj je bio odličnog kvaliteta, a sprovođena su i nova istraživanja ležišta uglja. Stručni kadar je dovođen sa svih strana. Rtanj tako ponovo postaje dom mnogih Nemaca, Mađara, Čeha, Austrijanaca, Slovenaca, koji su radili ovde kao inženjeri, geometri, rudari… U toku 1923. godine u rudniku je radilo oko 550 radnika i 15 činovnika i nadzornika.
Kada se razboleo, Samuilo Minh odlazi na lečenje u Beč, gde 1919. godine umire u jednom sanatorijumu. Julius, kao najstariji Samuilov sin, preuzima upravljanje rudnikom,a pomažu mu u tome braća Adolf i Aleksandar. Julius Minh bio je oženjen Gretom, Austrijankom jevrejskog porekla koju je upoznao u Sloveniji gde je bio na lečenju, a ona tamo radila kao bolničarka. Nisu imali svoje zajedničke dece dece, pa je Greta velika pažnju poklanjala deci rudara. U dane većih praznika i slavlja delila im je pakete sa odećom i hranom. Porodica Minh je pomogla izgradnju škola u selu Mirovu i Rujištu, odakle je bilo i najviše radnika u rudniku. Minhovi su stipendirali dobre učenike i pomagali i okolnim školama. Zvonik u školskom dvorištu u Ilinu i danas postoji i ostaje svedok dobrote i darežljivosti te porodice.
U samom rudničkom naselju podigli su park, površine 40-ak hektara se oko 150 vrsta drveća, rastinja i drugog cveća. U parku je izgrađen i rozarijum. Greta je volela da putuje i uvek bi sa putovanja donosila i po neku novu biljku. Često je sedela na klupi ispred Rozarijuma i gledala vagone kako prevoze ugalj. Duž koloseka gde su prolazili vagoneti, bilo je posađeno preko 3000 sadnica ruža, tako da se ugalj nije video od ruža. Poznate su priče rudničkog vrtlara pokojnog Bogoljuba Vidojevića, koji je sve do zatvaranja rudnika, pa i kasnije iako penzioner, vodio brigu o preostalim biljkama i stazama u parku. 1935. godine izgradili su i Sokolski dom čija zgrada i danas postoji. Naselje Rtanj nastavilo je da živi na jedan vrlo organizovan način i krajem 1929. godine imalo je oko 2000 stanovnika.
Međutim ubrzo stižu godine krize i 1931. godine Julius Minh u svom stanu u Beogradu izvršava samoubistvo zbog nemogućnosti ispunjenja obećanja datog radnicima mada pod nikada razjašnjenim okolnostima. Rudnik su preuzeli njegova supruga Greta i njegova dva brata Aleksandar i Adolf. Supruga Greta je u znak sećanja na Juliusa podigla spomen kapelu na vrhu Rtnja. Na njenoj gradnji uglavnom su radili rudari kojima je ona sve isplatila kao da su radili u rudniku. Za njenu izgradnju utrošeno je oko 1000 časova rada, a 19.5.1934. godine kapela je osvećena. Odolevala je vremenu sve do 1990. kada su je moderni vandali srušili u potrazi za blagom koje se navodno krilo u njenim zidovima.
Za vreme drugog svetskog rata rudnik je ponovo bio pod Nemcima. Gospođa Greta je morala 1941. godine da se skloni od Nemaca i napusti svoju vilu i rudnik. O njoj se brinula porodica Radenković iz Ilina, malog sela u podnožju Rtnja. Rudnik je odmah preuzeo inženjer Julius Holik, čovek koji je u vreme Juliusa Minha bio direktor rudnika. Kasnije se otkrilo, da je Holik bio agent Gestapoa, a uz to Holik je bio ubeđen da će rudnik postati njegov, ali su mu razvoj situacije i poraz Nemaca pokvarili plan. Tako su Minhovi, nakon 40 godina, zauvek otišli sa Rtnja, ostavivši svo svoje bogatstvo. Greta je umrla 1947. godine u Ilinu. Porodica Radenković tvrdi, da je preminula u njihovoj kući, a postoji i duga verzija po kojoj je Greta umrla u Boljevcu u bolnici 1952. godine i da je u tom mestu bila sahranjena, a da je kasnije Aleksandar preneo njene ostatke u Beograd. Danas Greta počiva pored svog supruga Juliusa. Adolf Minh, jedan od braće, izvršio je samoubistvo 1941. u Beogradu kako ne bi pao u ruke agentima Gestapo dok je Aleksandar Minh preživeo rat vešto prikrivajući svoje jevrejsko poreklo. Živeo je u Beogradu sve do 1977. godine gde je i sahranjen.